Oʻzbekcha
KOGNITIV AUTSORSING SHAROITIDA TALABALARNING MUSTAQIL FIKRLASHINI RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI
Jurnal
Maktabgacha ta’limni barqaror rivojlantirish: global tendensiyalar, milliy tajriba va strategik yechimlar
Nashr
Maktabgacha ta’limni barqaror rivojlantirish: global tendensiyalar, milliy tajriba va strategik yechimlar
Annotatsiya
Maqolada kognitiv autsorsing sharoitida talabalarning mustaqil fikrlashini rivojlantirishning nazariy-metodologik asoslari tahlil qilinadi. Kognitiv autsorsing tashqi vositalardan foydalanish orqali aqliy yuklamaning bir qismini tashqi muhitga ko‘chirish jarayoni sifatida izohlanib, uning raqamli ta’lim va generativ sun’iy intellekt sharoitidagi pedagogik mazmuni aniqlashtiriladi. Mustaqil fikrlashning subyektlilik, tahliliy-baholash, argumentativ, metakognitiv va refleksiv jihatlari kognitiv autsorsing bilan o‘zaro aloqada yoritiladi. Tadqiqot natijasida strategik kognitiv autsorsing va fikrlashni almashtiruvchi autsorsing farqlanib, talabaning intellektual mustaqilligini saqlashga xizmat qiluvchi metodologik tamoyillar hamda pedagogik yo‘nalishlar taklif etiladi.
Kalit so‘zlar
generativ sun’iy intellekt
kognitiv autsorsing
kognitiv mustaqillik
learner agency
metakognitsiya
mustaqil fikrlash
refleksiya
tanqidiy fikrlash
Русский
ТЕОРЕТИКО-МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ РАЗВИТИЯ САМОСТОЯТЕЛЬНОГО МЫШЛЕНИЯ СТУДЕНТОВ В УСЛОВИЯХ КОГНИТИВНОГО АУТСОРСИНГА
В статье анализируются теоретико-методологические основы развития самостоятельного мышления студентов в условиях когнитивного аутсорсинга. Когнитивный аутсорсинг рассматривается как перенос части умственной нагрузки на внешние средства, а его педагогическое содержание раскрывается применительно к цифровой образовательной среде и генеративному искусственному интеллекту. Обосновывается взаимосвязь субъектности, аналитико-оценочного, аргументативного, метакогнитивного и рефлексивного компонентов самостоятельного мышления с использованием внешних интеллектуальных ресурсов. Разграничиваются стратегический и замещающий типы когнитивного аутсорсинга, предлагаются методологические принципы сохранения интеллектуальной самостоятельности студентов.
генеративный искусственный интеллект
когнитивный аутсорсинг
критическое мышление
метакогниция
рефлексия
самостоятельное мышление
субъектность
English
THEORETICAL AND METHODOLOGICAL FOUNDATIONS FOR DEVELOPING STUDENTS’ INDEPENDENT THINKING UNDER CONDITIONS OF COGNITIVE OFFLOADING
The article analyses the theoretical and methodological foundations for developing students’ independent thinking under conditions of cognitive offloading. Cognitive offloading is interpreted as shifting part of mental processing to external tools, with particular attention to digital learning environments and generative artificial intelligence. The relationship between cognitive offloading and the agentic, analytical-evaluative, argumentative, metacognitive and reflective dimensions of independent thinking is examined. The paper distinguishes strategic cognitive offloading from substitutional offloading and proposes methodological principles and pedagogical directions aimed at preserving students’ intellectual autonomy while benefiting from external cognitive resources.
cognitive autonomy
cognitive offloading
critical thinking
generative artificial intelligence
independent thinking
learner agency
metacognition
reflection
1. Clark A., Chalmers D. The Extended Mind // Analysis. – 1998.
2. Sparrow B., Liu J., Wegner D. M. Google effects on memory: Cognitive consequences of having information at our fingertips // Science. – 2011. – Vol. 333, No. 6043. – P. 776–778.
3. Risko E. F., Gilbert S. J. Cognitive Offloading // Trends in Cognitive Sciences. – 2016. – Vol. 20, No. 9. – P. 676–688. – DOI: 10.1016/j.tics.2016.07.002.
4. UNESCO. Guidance for Generative AI in Education and Research. – Paris: UNESCO, 2023.
5. UNESCO. AI Competency Framework for Students. – Paris: UNESCO, 2024.
6. Chen S., Cheung A. C. K. Effect of generative artificial intelligence on university students learning outcomes: A systematic review and meta-analysis // Educational Research Review. – 2025.
7. Zhao Y., Yue Y., Sun Z., Jiang Q., Li G. Does Generative Artificial Intelligence Improve Students’ Higher-Order Thinking? A Meta-Analysis Based on 29 Experiments and Quasi-Experiments // Journal of Intelligence. – 2025.
8. Wang G., Wang W., Yang D., Ren J. Generative AI, Cognitive Offloading, and Learner Agency in Higher Education: A Scoping Review // Behavioral Sciences. – 2026.