Zamonaviy fan: innovatsion yondashuvlar va yosh tadqiqotchilarning dolzarb izlanishlari

Namangan davlat pedagogika instituti hamda G.V. Plexanov nomidagi Rossiya iqtisodiyot universitetining Toshkent shahri filiali hamkorligida joriy yilning 10-avgust kuni "Zamonaviy fan: innovatsion yondashuvlar va yosh tadqiqotchilarning dolzarb izlanishlari" mavzusidagi II an’anaviy Respublika miqyosidagi konferensiya o‘tkazilishi rejalashtirilgan.

1+ Выпуски
190+ Статьи
187+ Участники
English

PSYCHOLOGICAL DIAGNOSIS OF TEACHER PERSONALITY TYPES FOR MENTORING AND PROFESSIONAL DEVELOPMENT

Дата публикации
25.08.2026
Журнал
Zamonaviy fan: innovatsion yondashuvlar va yosh tadqiqotchilarning dolzarb izlanishlari
Выпуск
Zamonaviy fan: innovatsion yondashuvlar va yosh tadqiqotchilarning dolzarb izlanishlari
Страницы
218-221
DOI
10.5281/zenodo.21904203

Авторы

Аннотация

The article presents a conceptual framework for describing the typological characteristics of modern school teachers’ personalities in the context of increasing educational complexity, digitalization, and heightened emotional demands. Relying on contemporary personality psychology and teacher effectiveness research, the paper argues that “teacher personality” should be analyzed not as a single set of traits but as a stable configuration of (a) core personality factors, (b) motivational–value orientation, (c) emotional–regulatory resources, and (d) pedagogical role preferences. The study systematizes typological criteria for practical psychological diagnosis in schools and teacher education: Big Five-related dispositions, teacher self-efficacy, emotional regulation, communication style, and stress vulnerability. On this basis, a five-type model is proposed: the Reflective-Analytical Teacher, the Structured-Organizational Teacher, the Empathic-Facilitative Teacher, the Innovative-Transformational Teacher, and the Stress-Vulnerable Teacher. The typology is not presented as a rigid labeling tool; rather, it is offered as a developmental map that helps identify strengths, professional risks (burnout, conflict escalation, motivational decline), and individualized support trajectories. Practical implications include guidance for mentoring, in-service training, psychological services, and school leadership in designing targeted interventions that strengthen professional sustainability and educational quality

Ключевые слова

Big Five burnout risk communication style emotional regulation professional sustainability school psychology teacher development teacher personality teacher self-efficacy typology

Версии на других языках

Oʻzbekcha

PSYCHOLOGICAL DIAGNOSIS OF TEACHER PERSONALITY TYPES FOR MENTORING AND PROFESSIONAL DEVELOPMENT

Maqolada ta'limning murakkabligi ortib borishi, raqamlashtirish va hissiy talablarning ortishi sharoitida zamonaviy maktab o'qituvchilari shaxsiyatining tipologik xususiyatlarini tavsiflash uchun kontseptual asos keltirilgan. Zamonaviy shaxsiyat psixologiyasi va o'qituvchi samaradorligi tadqiqotlariga tayanib, maqolada "o'qituvchi shaxsiyati" yagona xususiyatlar to'plami sifatida emas, balki (a) asosiy shaxsiyat omillari, (b) motivatsion-qadriyat yo'nalishi, (c) hissiy-tartibga solish resurslari va (d) pedagogik rol afzalliklarining barqaror konfiguratsiyasi sifatida tahlil qilinishi kerakligi ta'kidlangan. Tadqiqot maktablar va o'qituvchilarni tayyorlashda amaliy psixologik diagnostika uchun tipologik mezonlarni tizimlashtiradi: Katta beshlik bilan bog'liq moyilliklar, o'qituvchining o'ziga ishonchi, hissiy tartibga solish, muloqot uslubi va stressga zaiflik. Shu asosda besh turdagi model taklif qilingan: Refleksiv-tahliliy o'qituvchi, Strukturaviy-tashkiliy o'qituvchi, Empatik-yordamchi o'qituvchi, Innovatsion-transformatsion o'qituvchi va Stressga zaif o'qituvchi. Tipologiya qat'iy yorliqlash vositasi sifatida taqdim etilmaydi; aksincha, u kuchli tomonlar, professional xavflar (charchoq, mojarolarning kuchayishi, motivatsiya pasayishi) va individual qo'llab-quvvatlash traektoriyalarini aniqlashga yordam beradigan rivojlanish xaritasi sifatida taqdim etiladi. Amaliy oqibatlarga ustozlik, malaka oshirish mashg'ulotlari, psixologik xizmatlar va professional barqarorlik va ta'lim sifatini mustahkamlaydigan maqsadli aralashuvlarni ishlab chiqishda maktab rahbariyati bo'yicha ko'rsatmalar kiradi
Katta beshlik charchoq xavfi hissiy tartibga solish maktab psixologiyasi muloqot uslubi o'qituvchi shaxsiyati o'qituvchilarni rivojlantirish o'qituvchining o'ziga ishonchi professional barqarorlik tipologiya
Русский
В статье представлена концептуальная основа для описания типологических характеристик личности современных школьных учителей в контексте возрастающей сложности образования, цифровизации и повышенных эмоциональных требований. Опираясь на современную психологию личности и исследования эффективности учителей, в работе утверждается, что «личность учителя» следует анализировать не как единый набор черт, а как устойчивую конфигурацию (а) основных личностных факторов, (б) мотивационно-ценностной ориентации, (в) эмоционально-регуляторных ресурсов и (г) предпочтений в педагогической роли. В исследовании систематизированы типологические критерии для практической психологической диагностики в школах и педагогическом образовании: диспозиции, связанные с «Большой пятеркой», самоэффективность учителя, эмоциональная регуляция, стиль общения и стрессоустойчивость. На этой основе предлагается пятитиповая модель: рефлексивно-аналитический учитель, структурированно-организационный учитель, эмпатично-фасилитативный учитель, инновационно-трансформационный учитель и стрессоустойчивый учитель. Типология представлена не как жесткий инструмент классификации; Скорее, она предлагается в виде карты развития, которая помогает выявить сильные стороны, профессиональные риски (выгорание, эскалация конфликтов, снижение мотивации) и индивидуальные траектории поддержки. Практические последствия включают в себя руководство по наставничеству, повышению квалификации, оказанию психологических услуг и разработке целенаправленных мер со стороны школьного руководства, направленных на укрепление профессиональной устойчивости и качества образования
Большая пятерка личность учителя профессиональная устойчивость развитие учителя риск выгорания самоэффективность учителя стиль общения типология школьная психология эмоциональная регуляция

Список литературы

1. Bandura A. Self-Efficacy: The Exercise of Control. – New York: W. H. Freeman, 1997.
2. John O. P., Srivastava S. The Big-Five Trait Taxonomy: History, Measurement, and Theoretical Perspectives // Handbook of Personality: Theory and Research (2nd ed.). – New York: Guilford Press, 1999.
3. Costa P. T., McCrae R. R. Revised NEO Personality Inventory (NEO-PI-R) and NEO Five-Factor Inventory (NEO-FFI) Professional Manual. – Odessa, FL: Psychological Assessment Resources, 1992.
4. Goldberg L. R. An Alternative “Description of Personality”: The Big-Five Factor Structure // Journal of Personality and Social Psychology. – 1990. – Vol. 59(6). – P. 1216–1229.
5. Digman J. M. Personality Structure: Emergence of the Five-Factor Model // Annual Review of Psychology. – 1990. – Vol. 41. – P. 417–440.
6. Barrick M. R., Mount M. K. The Big Five Personality Dimensions and Job Performance: A Meta-Analysis // Personnel Psychology. – 1991. – Vol. 44(1). – P. 1–26.
7. Tschannen-Moran M., Woolfolk Hoy A. Teacher Efficacy: Capturing an Elusive Construct // Teaching and Teacher Education. – 2001. – Vol. 17(7). – P. 783–805.
8. Maslach C., Leiter M. P. Understanding the Burnout Experience: Recent Research and Its Implications for Psychiatry // World Psychiatry. – 2016. – Vol. 15(2). – P. 103–111.
9. Maslach C., Jackson S. E., Leiter M. P. Maslach Burnout Inventory Manual (3rd ed.). – Palo Alto, CA: Consulting Psychologists Press, 1996.
10. Hattie J. Visible Learning: A Synthesis of Over 800 Meta-Analyses Relating to Achievement. – London: Routledge, 2009.
11. Darling-Hammond L. Teacher Quality and Student Achievement: A Review of State Policy Evidence // Education Policy Analysis Archives. – 2000. – Vol. 8(1).
12. Goleman D. Emotional Intelligence. – New York: Bantam Books, 1995.
13. Mayer J. D., Salovey P., Caruso D. R. Emotional Intelligence: New Ability or Eclectic Traits? // American Psychologist. – 2008. – Vol. 63(6). – P. 503–517.
14. OECD. TALIS 2018 Results (Volume I): Teachers and School Leaders as Lifelong Learners. – Paris: OECD Publishing, 2019.
15. Avloniy A. Turkiy guliston yoxud axloq. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992.