Oʻzbekcha
O‘ZBEK TILSHUNOSLIK TERMINLARINING SEMANTIK USULDA SHAKLLANISHI
Дата публикации
14.10.2026
Журнал
Filologiyaning dolzarb masalalari
Выпуск
“Filologiyaning dolzarb masalalari” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani
Аннотация
Tilshunoslik terminlari ilmiy tushunchalarni ifodalashda, amaliy faoliyatni tashkil etishda, soha vakillari oʻrtasida aniq, izchil aloqa oʻrnatishda xizmat qiladi. Ular odatda umumxalq tilidagi so‘zlardan, adabiy til, chet tilidan termin o‘zlashtirish, boshqa fanlardan (botanika, kimyo, fizika, biologiya, texnik fanlar) va dialektlardan shakllanib kirib kelgan. Semantik usul orqali termin hosil qilish eng samarali usullardan biridir. Ayni jarayon mavjud leksik birlikka yangi ma’no yuklash yoki mavjud ma’no asosida yangi tushunchani ifodalaydi. Semantik usul bilan termin hosil bo‘lishi – ularning ma’no kengayishi, oʻzgarishi yoki boshqa ma’noga koʻchishi orqali yangi ilmiy tushunchalarni ifodalash imkoniyatidir. Bu tilshunoslikda metafora, metonimiya, sohalararo oʻzlashuv (transtermin), oʻzga tillardan o‘zlashtirish orqali roʻy beradi.
Ключевые слова
metaforizatsiya
transtermin
termin
atama
affiksatsiya
kompozitsiya
tub
yasama
bir tarkibli termin
koʻp tarkibli termin
oʻz qatlam
oʻzlashma qatlam
Русский
ФОРМИРОВАНИЕ УЗБЕКСКИХ ЛИНГВИСТИЧЕСКИХ ТЕРМИНОВ СЕМАНТИЧЕСКИМ СПОСОБОМ
Лингвистические термины служат для выражения научных концепций, организации практической деятельности и установления четкой, последовательной коммуникации между представителями данной области. Обычно они образуются из слов разговорного, литературного языка, терминов из иностранных языков, из других дисциплин (ботаника, химия, физика, биология, технические науки) и диалектов. Одним из наиболее эффективных методов является терминообразование семантическим методом. Этот процесс включает в себя присвоение нового значения существующей лексической единице или выражение новой концепции на основе существующего значения. Терминообразование семантическим методом предоставляет возможность выражать новые научные концепции посредством их расширения, изменения или переноса на другое значение. В лингвистике это происходит посредством метафоры, метонимии, междисциплинарного заимствования (транстерма) и заимствования из других языков.
метафоризация
транстерм
термин
аффиксация
композиция
корень
изготовление
однокомпонентный термин
многокомпонентный термин
собственный слой
слой ассимиляции
English
FORMATION OF UZBEK LINGUISTIC TERMS THROUGH THE SEMANTIC METHOD
Linguistic terms serve to express scientific concepts, organize practical activities, and establish precise, consistent communication among professionals in the field. They typically originate from general vocabulary, the literary language, or foreign languages, or are adopted from other disciplines (such as botany, chemistry, physics, biology, and technical sciences) and dialects. Term formation via the semantic method is one of the most effective approaches; this process involves assigning a new meaning to an existing lexical unit or using an existing meaning to express a new concept. Semantic term formation offers a way to express new scientific concepts through the expansion, alteration, or shift of meaning. In linguistics, this occurs through mechanisms such as metaphor, metonymy, interdisciplinary transfer (transterminology), and borrowing from other languages.
metaphorization
transterm
term
designation
affixation
compounding
root
derivative
single-component term
multi-component term
native stratum
borrowed stratum
1. Biologiya terminlari, atamalar va tushunchalar izohli lug‘ati. https://idum.uz/uz/archives/11645
2. Эрматов И.Р. Ўзбек тилшунослик терминларининг шаклланиши ва тараққиёти (умумий ўрта таълим мактабларининг дарсликлари асосида): Филология фанлари ... фалсафа доктори (PhD) ... диссер.автореф. – Тошкент, 2019. –53 б.
3. Исмаилов Ғ. Ўзбек тили терминологик тизимларида семантик усулда термин ҳосил бўлиши: Филол.фан. ном. дисс…автореф. – Тошкент, 2011. – Б. 7-9.
4. Махмараимова Ш.Т. Oламнинг миллий лисоний тасвирида теоморфик метафоранинг когнитив аспекти: Филол.фанлари ... фалсафа доктори (PhD)... диссер.–Тошкент, 2018. –160 б.
5. Mirzaxmedova X.V. Fors va oʻzbek tillarida termin yasash prinsiplari va muammolari (ijtimoiy-siyosiy terminlar misolida): Filol. fanlari doktori (DSc)... disser. avtoref. –Buxoro, 2022
6. Панкрац Ю.В. Полесьемия и контекст в английском языке. – Mосква: LKI, 2023. – 224 c
7. Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova M., Yunusova Z., Abuzalova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2009. – 414 b.
8. Қобулжонова Г. Метафоранинг системавий лингвистик талқини. Филол. фан. номз….дис... -Т.,2000.-Б.33.
9. Хўжамқулов А.М. Ўзбек тилида зооморфик метафоранинг когнитив ва лингвомаданий тадқиқи: Филол. фанлари номзоди... диссер. – Тошкент, 2012 – 122 б.
10. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 1-jild. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2023. – 965 b.
11. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 2-jild. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2023. – 1035 b.
12. O‘zbek tilining izohli lug‘ati 5-jild. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2023. – 843 b.
13. Шоабдураҳмонов Ш. ва бошқалар. Ҳозирги ўзбек адабий тили. – Тошкент: Ўқитувчи, 1980. – Б. 170.