Filologiyaning dolzarb masalalari

Mazkur anjuman Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligining 2026-yil 16-yanvardagi 11-sonli buyrug‘i bilan 2026-yilda xalqaro va respublika miqyosida o‘tkaziladigan ilmiy va ilmiy-texnik tadbirlar rejasiga kiritilgan bo'lib, Qo‘qon davlat universiteti O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi tomonidan 2026-yil 13-14-oktabr kunlari o'tkazilgan.

1+ Sonlar
245+ Maqolalar
255+ Ishtirokchilar
Oʻzbekcha

O‘ZBEK TILSHUNOSLIK TERMINLARINING SEMANTIK USULDA SHAKLLANISHI

Nashr sanasi
14.10.2026
Jurnal
Filologiyaning dolzarb masalalari
Nashr
“Filologiyaning dolzarb masalalari” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani
Sahifalar
1050-1056
DOI
10.5281/zenodo.24097195

Mualliflar

Annotatsiya

Tilshunoslik terminlari ilmiy tushunchalarni ifodalashda, amaliy faoliyatni tashkil etishda, soha vakillari oʻrtasida aniq, izchil aloqa oʻrnatishda xizmat qiladi. Ular odatda umumxalq tilidagi so‘zlardan, adabiy til, chet tilidan termin o‘zlashtirish, boshqa fanlardan (botanika, kimyo, fizika, biologiya, texnik fanlar) va dialektlardan shakllanib kirib kelgan. Semantik usul orqali termin hosil qilish eng samarali usullardan biridir. Ayni jarayon mavjud leksik birlikka yangi ma’no yuklash yoki mavjud ma’no asosida yangi tushunchani ifodalaydi. Semantik usul bilan termin hosil bo‘lishi – ularning ma’no kengayishi, oʻzgarishi yoki boshqa ma’noga koʻchishi orqali yangi ilmiy tushunchalarni ifodalash imkoniyatidir. Bu tilshunoslikda metafora, metonimiya, sohalararo oʻzlashuv (transtermin), oʻzga tillardan o‘zlashtirish orqali roʻy beradi.

Kalit so‘zlar

metaforizatsiya transtermin termin atama affiksatsiya kompozitsiya tub yasama bir tarkibli termin koʻp tarkibli termin oʻz qatlam oʻzlashma qatlam

Boshqa tillardagi variantlar

Русский

ФОРМИРОВАНИЕ УЗБЕКСКИХ ЛИНГВИСТИЧЕСКИХ ТЕРМИНОВ СЕМАНТИЧЕСКИМ СПОСОБОМ

Лингвистические термины служат для выражения научных концепций, организации практической деятельности и установления четкой, последовательной коммуникации между представителями данной области. Обычно они образуются из слов разговорного, литературного языка, терминов из иностранных языков, из других дисциплин (ботаника, химия, физика, биология, технические науки) и диалектов. Одним из наиболее эффективных методов является терминообразование семантическим методом. Этот процесс включает в себя присвоение нового значения существующей лексической единице или выражение новой концепции на основе существующего значения. Терминообразование семантическим методом предоставляет возможность выражать новые научные концепции посредством их расширения, изменения или переноса на другое значение. В лингвистике это происходит посредством метафоры, метонимии, междисциплинарного заимствования (транстерма) и заимствования из других языков.
метафоризация транстерм термин аффиксация композиция корень изготовление однокомпонентный термин многокомпонентный термин собственный слой слой ассимиляции
English

FORMATION OF UZBEK LINGUISTIC TERMS THROUGH THE SEMANTIC METHOD

Linguistic terms serve to express scientific concepts, organize practical activities, and establish precise, consistent communication among professionals in the field. They typically originate from general vocabulary, the literary language, or foreign languages, or are adopted from other disciplines (such as botany, chemistry, physics, biology, and technical sciences) and dialects. Term formation via the semantic method is one of the most effective approaches; this process involves assigning a new meaning to an existing lexical unit or using an existing meaning to express a new concept. Semantic term formation offers a way to express new scientific concepts through the expansion, alteration, or shift of meaning. In linguistics, this occurs through mechanisms such as metaphor, metonymy, interdisciplinary transfer (transterminology), and borrowing from other languages.
metaphorization transterm term designation affixation compounding root derivative single-component term multi-component term native stratum borrowed stratum

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Biologiya terminlari, atamalar va tushunchalar izohli lug‘ati. https://idum.uz/uz/archives/11645
2. Эрматов И.Р. Ўзбек тилшунослик терминларининг шаклланиши ва тараққиёти (умумий ўрта таълим мактабларининг дарсликлари асосида): Филология фанлари ... фалсафа доктори (PhD) ... диссер.автореф. – Тошкент, 2019. –53 б.
3. Исмаилов Ғ. Ўзбек тили терминологик тизимларида семантик усулда термин ҳосил бўлиши: Филол.фан. ном. дисс…автореф. – Тошкент, 2011. – Б. 7-9.
4. Махмараимова Ш.Т. Oламнинг миллий лисоний тасвирида теоморфик метафоранинг когнитив аспекти: Филол.фанлари ... фалсафа доктори (PhD)... диссер.–Тошкент, 2018. –160 б.
5. Mirzaxmedova X.V. Fors va oʻzbek tillarida termin yasash prinsiplari va muammolari (ijtimoiy-siyosiy terminlar misolida): Filol. fanlari doktori (DSc)... disser. avtoref. –Buxoro, 2022
6. Панкрац Ю.В. Полесьемия и контекст в английском языке. – Mосква: LKI, 2023. – 224 c
7. Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova M., Yunusova Z., Abuzalova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2009. – 414 b.
8. Қобулжонова Г. Метафоранинг системавий лингвистик талқини. Филол. фан. номз….дис... -Т.,2000.-Б.33.
9. Хўжамқулов А.М. Ўзбек тилида зооморфик метафоранинг когнитив ва лингвомаданий тадқиқи: Филол. фанлари номзоди... диссер. – Тошкент, 2012 – 122 б.
10. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 1-jild. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2023. – 965 b.
11. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 2-jild. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2023. – 1035 b.
12. O‘zbek tilining izohli lug‘ati 5-jild. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2023. – 843 b.
13. Шоабдураҳмонов Ш. ва бошқалар. Ҳозирги ўзбек адабий тили. – Тошкент: Ўқитувчи, 1980. – Б. 170.
PDFni ko'rish O‘xshash maqolalar