Filologiyaning dolzarb masalalari

Mazkur anjuman Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligining 2026-yil 16-yanvardagi 11-sonli buyrug‘i bilan 2026-yilda xalqaro va respublika miqyosida o‘tkaziladigan ilmiy va ilmiy-texnik tadbirlar rejasiga kiritilgan bo'lib, Qo‘qon davlat universiteti O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi tomonidan 2026-yil 13-14-oktabr kunlari o'tkazilgan.

1+ Выпуски
245+ Статьи
255+ Участники
Oʻzbekcha

MATN VA DISKURS O‘RTASIDAGI MUNOSABAT: NAZARIY VA PRAGMATIK YONDASHUVLAR

Дата публикации
14.10.2026
Журнал
Filologiyaning dolzarb masalalari
Выпуск
“Filologiyaning dolzarb masalalari” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani
Страницы
1092-1097
DOI
10.5281/zenodo.24097414

Авторы

Аннотация

Ushbu maqolada matn va diskurs tilshunoslikdagi o‘zaro chambarchas bog‘liq, biroq mazmunan farqlanuvchi ikki muhim kategoriya sifatida tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi matnning tartibga solingan lingvistik mahsulot sifatidagi xususiyatlarini hamda diskursning muayyan ijtimoiy, madaniy, kognitiv va kommunikativ sharoitdagi til qo‘llanishi sifatidagi mohiyatini yoritishdan iborat. Tahlil matn lingvistikasi, diskurs tahlili, pragmatika, funksional tilshunoslik va sotsiolingvistika doirasida shakllangan asosiy nazariy yondashuvlarga tayanadi. Maqolada matn kuzatiladigan yozma yoki og‘zaki birlik sifatida, diskurs esa so‘zlovchi, muallif, tinglovchi, o‘quvchi, kommunikativ niyat, presuppozitsiya, ijtimoiy rol va vaziyat omillarini o‘z ichiga oluvchi dinamik ma’no yaratish jarayoni sifatida izohlanadi. Shuningdek, matnning muhim belgilaridan bo‘lgan kohesiya va koherensiya tushunchalari hamda ularning diskursiv kontekst orqali anglanishi tahlil qilinadi. Grammatik va leksik bog‘lanishning o‘zi samarali kommunikatsiyani ta’minlash uchun yetarli emasligi, chunki matn talqini fon bilimlari, inferensiya, pragmatik maqsad va ijtimoiy me’yorlarga bog‘liqligi asoslanadi. Janr, intertekstuallik, nutq aktlari, kontekst va kommunikativ maqsadning matn shakli bilan diskursiv ma’no o‘rtasidagi aloqani shakllantirishdagi roli ham ko‘rib chiqiladi. Kundalik muloqot, akademik yozuv, ommaviy axborot vositalari va raqamli kommunikatsiyadan olingan misollar bir xil til shakli turli diskursiv vaziyatlarda turlicha ma’no kasb etishini ko‘rsatadi. Tadqiqot natijalari matn va diskursni bir-biriga qarama-qarshi tushunchalar sifatida emas, balki o‘zaro to‘ldiruvchi hodisalar sifatida talqin qilish zarurligini ko‘rsatadi. Matn diskursning moddiy va strukturaviy ifodasi bo‘lsa, diskurs matnni mazmunli qiladigan kontekstual, funksional va interpretativ maydonni ta’minlaydi. Bunday yondashuv til nazariyasi, til o‘qitish, tarjimashunoslik, media tadqiqotlari va raqamli kommunikatsiyani o‘rganish uchun muhim ahamiyatga ega. Bundan tashqari, maqolada matn va diskurs o‘rtasidagi munosabatni mahsulot va jarayon, shakl va funksiya, lingvistik tuzilma va ijtimoiy amaliyot o‘rtasidagi o‘zaro aloqadorlik asosida tushuntirish taklif etiladi. Mazkur integrativ yondashuv tadqiqotchiga matnning ichki tashkilini tavsiflash bilan birga, uning muayyan kommunikativ vaziyatda qanday talqin qilinishi, qanday maqsadga xizmat qilishi va ishtirokchilar o‘rtasidagi munosabatlarni qanday ifodalashini aniqlash imkonini beradi.

Ключевые слова

matn diskurs kontekst kohesiya koherensiya pragmatika kommunikatsiya janr intertekstuallik diskurs tahlili

Версии на других языках

Русский
В статье рассматривается соотношение текста и дискурса как двух тесно связанных, но концептуально различных категорий современной лингвистики. Цель исследования состоит в том, чтобы уточнить особенности текста как структурированного языкового продукта и раскрыть сущность дискурса как употребления языка в определенном социальном, культурном, когнитивном и коммуникативном контексте. Анализ опирается на основные подходы, сформировавшиеся в лингвистике текста, дискурс анализе, прагматике, функциональной лингвистике и социолингвистике. Особое внимание уделяется различию между текстом как наблюдаемой письменной или устной единицей и дискурсом как динамическим процессом конструирования смысла, включающим говорящего, автора, слушателя, читателя, коммуникативные намерения, пресуппозиции, социальные роли и ситуативные условия. Рассматриваются также когезия и когерентность как ключевые свойства текста и объясняется их интерпретация через дискурсивный контекст. В статье обосновывается положение о том, что грамматической и лексической связности недостаточно для успешной коммуникации, поскольку понимание текста зависит от фоновых знаний, процессов вывода, прагматических намерений и социальных норм. Кроме того, анализируется роль жанра, интертекстуальности, речевых актов, контекста и коммуникативной цели в установлении связи между языковой формой текста и дискурсивным значением. Примеры из повседневного общения, академического письма, средств массовой информации и цифровой коммуникации показывают, что одна и та же языковая форма может приобретать различные значения в разных дискурсивных ситуациях. Результаты исследования позволяют утверждать, что текст и дискурс не следует рассматривать как конкурирующие понятия. Текст представляет собой материальное и структурное проявление дискурса, тогда как дискурс формирует контекстуальную, функциональную и интерпретационную среду, в которой текст становится осмысленным. Интегрированный подход к тексту и дискурсу способствует более полному пониманию организации языка, процессов интерпретации, социальной обусловленности коммуникации и механизмов построения значения. Кроме того, предлагается рассматривать соотношение текста и дискурса через взаимосвязь продукта и процесса, формы и функции, языковой структуры и социальной практики. Такой интегративный подход позволяет не только описывать внутреннюю организацию текста, но и устанавливать, каким образом он интерпретируется в конкретной коммуникативной ситуации, какие цели реализует и как выражает отношения между участниками общения. Это расширяет возможности лингвистического анализа и делает его более функционально ориентированным.
текст дискурс контекст когезия когерентность прагматика коммуникация жанр интертекстуальность дискурс анализ
English
This article examines the relationship between text and discourse as two closely connected but conceptually distinct categories in linguistics. The study aims to clarify how a text functions as a structured linguistic product while discourse represents language in use within a particular social, cultural, cognitive, and communicative context. The discussion is grounded in major approaches developed in text linguistics, discourse analysis, pragmatics, functional linguistics, and sociolinguistics. Special attention is given to the distinction between text as an observable verbal or written unit and discourse as a dynamic process of meaning construction involving speakers, writers, listeners, readers, intentions, presuppositions, social roles, and situational conditions. The article also analyzes cohesion and coherence as central textual properties and explains how these properties are interpreted through discourse context. It is argued that grammatical and lexical cohesion alone cannot guarantee successful communication because the interpretation of a text depends on background knowledge, inferential processes, pragmatic intentions, and social conventions. The study further considers the role of genre, intertextuality, speech acts, context, and communicative purpose in connecting textual form with discursive meaning. Examples from everyday communication, academic writing, media communication, and digital interaction demonstrate that the same linguistic form may acquire different meanings in different discourse situations. The findings suggest that text and discourse should not be treated as competing concepts. Rather, text can be viewed as the material and structural manifestation of discourse, whereas discourse provides the contextual, functional, and interpretive framework through which a text becomes meaningful. Understanding this relationship is important for linguistic theory, language teaching, translation, media studies, and the analysis of digital communication. The article concludes that an integrated text and discourse perspective offers a more comprehensive account of how language is organized, interpreted, and socially situated. Such an approach also helps researchers connect formal linguistic evidence with the communicative practices through which individuals and communities construct knowledge, identity, evaluation, and interpersonal relations.
text discourse context cohesion coherence pragmatics communication genre intertextuality discourse analysis

Список литературы

1. Bakhtin, M. M. (1986). Speech genres and other late essays (V. W. McGee, Trans.). University of Texas Press.
2. Brown, G., & Yule, G. (1983). Discourse analysis. Cambridge University Press.
3. de Beaugrande, R. A., & Dressler, W. U. (1981). Introduction to text linguistics. Longman.
4. Fairclough, N. (1992). Discourse and social change. Polity Press.
5. Gee, J. P. (2014). An introduction to discourse analysis: Theory and method (4th ed.). Routledge.
6. Halliday, M. A. K., & Hasan, R. (1976). Cohesion in English. Longman.
7. Schiffrin, D. (1994). Approaches to discourse. Blackwell.
8. Stubbs, M. (1983). Discourse analysis: The sociolinguistic analysis of natural language. University of Chicago Press.