Oʻzbekcha
TUSHUNTIRILADIGAN SUN’IY INTELLEKT IZCHILLIGIGA ASOSLANGAN MOSLASHTIRILGAN KO‘P MEZONLI BAHOLASH MODELI
Дата публикации
25.08.2026
Журнал
Zamonaviy fan: innovatsion yondashuvlar va yosh tadqiqotchilarning dolzarb izlanishlari
Выпуск
Zamonaviy fan: innovatsion yondashuvlar va yosh tadqiqotchilarning dolzarb izlanishlari
Аннотация
Mashinaviy o‘rganish modellari qaror qo‘llab-quvvatlash tizimlarida yuqori bashorat aniqligini ta’minlasa-da, «qora quti» xarakteri yakuniy tavsiyani himoya qilishni qiyinlashtiradi. Mavjud yondashuvlarda tushuntiriladigan sun’iy intellekt (TSI) ko‘pincha baholash siklidan tashqaridagi post-hoc modul bo‘lib qoladi, mezon vaznlari esa statik qabul qilinadi. Maqolada TSI tushuntirishlarining izchillik (faithfulness) ko‘rsatkichi orqali mezon vaznlarini iterativ moslashtiruvchi matematik model taklif etiladi. Entropiya usuli va ekspert baholari kombinatsiyasidan hosil bo‘lgan boshlang‘ich vaznlar atributsiya vektorlarining normallashtirilgan qaror matritsasi bilan rang korrelyatsiyasi asosida yangilanadi hamda birlik simpleksga proyeksiya orqali barqarorlashtiriladi. O(t·m·n) murakkablikdagi ATSI-MCDM algoritmi klassik TOPSIS va statik TSI–MCDM sxemalaridan farqli ravishda rang barqarorligi bilan tushuntirish izchilligini bir vaqtda hisobga oladi. Model yuqori mas’uliyatli sohalarda shaffof, auditga tayyor qaror qo‘llab-quvvatlashiga xizmat qiladi
Ключевые слова
entropiya usuli
ko‘p mezonli qaror qabul qilish
moslashuvchan vaznlash
qaror qo‘llab-quvvatlash tizimi
rang korrelyatsiyasi
tushuntiriladigan sun’iy intellekt (TSI)
Русский
Модели машинного обучения в системах поддержки принятия решений достигают высокой точности прогнозирования, однако их «черноящичный» характер затрудняет обоснование окончательных рекомендаций. В существующих подходах объяснимый искусственный интеллект (XAI) обычно остается модулем, выполняемым постфактум вне цикла оценки, в то время как весовые коэффициенты критериев считаются статическими. В данной статье предлагается математическая модель, которая итеративно адаптирует весовые коэффициенты критериев в зависимости от достоверности объяснений XAI. Начальные весовые коэффициенты, полученные путем сочетания метода энтропии и экспертных оценок, обновляются в соответствии с ранговой корреляцией между векторами атрибуции и нормализованной матрицей решений и стабилизируются путем проекции на единичный симплекс. Полученный алгоритм AXAI-MCDM со сложностью O(t·m·n), в отличие от классического TOPSIS и статических схем XAI–MCDM, одновременно учитывает стабильность ранга и согласованность объяснений. Модель обеспечивает прозрачную, готовую к аудиту поддержку принятия решений в областях с высокими ставками
адаптивное взвешивание
метод энтропии
многокритериальное принятие решений
объяснимый искусственный интеллект
ранговая корреляция
система поддержки принятия решений
English
Machine learning models in decision support systems achieve high predictive accuracy, yet their black-box nature hampers the justification of final recommendations. In existing approaches, explainable AI (XAI) typically remains a post-hoc module outside the evaluation cycle, while criterion weights are assumed static. This paper proposes a mathematical model that iteratively adapts criterion weights through the faithfulness of XAI explanations. Initial weights obtained from a combination of the entropy method and expert judgments are updated according to the rank correlation between attribution vectors and the normalized decision matrix and stabilized by projection onto the unit simplex. The resulting AXAI-MCDM algorithm of O(t·m·n) complexity, unlike classical TOPSIS and static XAI–MCDM schemes, jointly accounts for rank stability and explanation consistency. The model serves transparent, audit-ready decision support in high-stakes domains
adaptive weighting
decision support system
entropy method
explainable artificial intelligence
multi-criteria decision making
rank correlation
[1] Al Awadh, M., & Mallick, J. (2024). A decision-making framework for landfill site selection in Saudi Arabia using explainable artificial intelligence and multi-criteria analysis. Environmental Technology & Innovation. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352186423004601
[2] Albahri, A. S., Joudar, S. S., Hamid, R. A., Zahid, I. A., et al. (2024). Explainable artificial intelligence multimodal of autism triage levels using fuzzy approach-based multi-criteria decision-making and LIME. International Journal of Fuzzy Systems. https://link.springer.com/article/10.1007/s40815-023-01597-9
[3] Aliyeva, K., & Mehdiyev, N. (2024). Uncertainty-aware multi-criteria decision analysis for evaluation of explainable artificial intelligence methods: A use case from the healthcare domain. Information Sciences. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0020025523015724
[4] Bayer, S., Gimpel, H., & Markgraf, M. (2022). The role of domain expertise in trusting and following explainable AI decision support systems. Journal of Decision Systems. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/12460125.2021.1958505
[5] Charmet, F., Tanuwidjaja, H. C., Ayoubi, S., et al. (2022). Explainable artificial intelligence for cybersecurity: A literature survey. Annals of Telecommunications. https://link.springer.com/article/10.1007/s12243-022-00926-7
[6] Chatterjee, S., Colombo, E. R., et al. (2025). Multi-criteria rank-based aggregation for explainable AI. In Proceedings of the 2025 International Joint Conference. IEEE. https://ieeexplore.ieee.org/abstract/document/11228222/
[7] Chen, C. H. (2020). A novel multi-criteria decision-making model for building material supplier selection based on entropy-AHP weighted TOPSIS. Entropy, 22(2), 259. https://www.mdpi.com/1099-4300/22/2/259
[8] Chen, P. (2021). Effects of the entropy weight on TOPSIS. Expert Systems with Applications. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0957417420309209