Zamonaviy fan: innovatsion yondashuvlar va yosh tadqiqotchilarning dolzarb izlanishlari

Namangan davlat pedagogika instituti hamda G.V. Plexanov nomidagi Rossiya iqtisodiyot universitetining Toshkent shahri filiali hamkorligida joriy yilning 10-avgust kuni "Zamonaviy fan: innovatsion yondashuvlar va yosh tadqiqotchilarning dolzarb izlanishlari" mavzusidagi II an’anaviy Respublika miqyosidagi konferensiya o‘tkazilishi rejalashtirilgan.

1+ Выпуски
190+ Статьи
187+ Участники
English

PSYCHOLOGICAL MECHANISMS OF DEVELOPING PERSONAL CREATIVITY IN LATE ADOLESCENTS: AN INTEGRATIVE MODEL FOR SENIOR SECONDARY SCHOOL EDUCATION

Дата публикации
25.08.2026
Журнал
Zamonaviy fan: innovatsion yondashuvlar va yosh tadqiqotchilarning dolzarb izlanishlari
Выпуск
Zamonaviy fan: innovatsion yondashuvlar va yosh tadqiqotchilarning dolzarb izlanishlari
Страницы
232-236
DOI
10.5281/zenodo.21904494

Авторы

Аннотация

This article presents a conceptual analysis of the psychological mechanisms that support the development of personal creativity in educational contexts, with a special focus on late adolescents (senior general-secondary school students (grades 10–11)). Creativity is considered not only as the production of novel ideas but also as an integrative personal capacity that combines cognitive flexibility, intrinsic motivation, emotional regulation, and self-regulation of goal-directed activity. The paper systematizes key mechanisms into six interrelated groups: (1) cognitive mechanisms (divergent thinking, associative fluency, cognitive flexibility, problem representation), (2) motivational mechanisms (intrinsic motivation, autonomy, achievement goals), (3) affective mechanisms (emotional sensitivity, regulation of anxiety, tolerance of ambiguity), (4) socio-psychological mechanisms (supportive feedback, psychological safety, collaborative creativity), (5) metacognitive and self-regulatory mechanisms (planning, monitoring, reflective evaluation, creative self-efficacy), and (6) developmental-contextual mechanisms (identity formation, value orientation, learning environment). The sixth group of mechanisms is treated as especially significant for late adolescents, since this developmental stage is characterized by the consolidation of abstract-logical thinking and the active formation of personal and future professional identity. Based on these mechanisms, the article proposes an integrative model describing how creativity develops through a sequence of stages: activation of curiosity, exploration and idea generation, evaluation and refinement, implementation, and reflective consolidation. Practical implications for psychological and pedagogical work with late adolescents are discussed, including designing learning tasks that encourage autonomy, foster structured reflection, and reduce the fear of error. The article avoids unsupported statistical claims and positions the model as a theoretical basis for further empirical research and diagnostics

Ключевые слова

cognitive flexibility creative self-efficacy creativity divergent thinking emotional regulation intrinsic motivation late adolescence late adolescents metacognition personal creativity psychological safety self-regulation tolerance of ambiguity

Версии на других языках

Oʻzbekcha
Ushbu maqolada ta'lim sharoitida shaxsiy ijodkorlikni rivojlantirishni qo'llab-quvvatlovchi psixologik mexanizmlarning kontseptual tahlili keltirilgan bo'lib, ayniqsa kech o'smirlarga (umumiy o'rta maktabning katta yoshdagi o'quvchilari (10-11-sinflar)) alohida e'tibor qaratilgan. Ijodkorlik nafaqat yangi g'oyalarni ishlab chiqarish, balki kognitiv moslashuvchanlik, ichki motivatsiya, hissiy tartibga solish va maqsadga yo'naltirilgan faoliyatning o'zini o'zi tartibga solishini birlashtirgan integrativ shaxsiy qobiliyat sifatida ham qaraladi. Maqolada asosiy mexanizmlar oltita o'zaro bog'liq guruhlarga tizimlashtirilgan: (1) kognitiv mexanizmlar (divergent fikrlash, assotsiativ ravonlik, kognitiv moslashuvchanlik, muammoni ifodalash), (2) motivatsion mexanizmlar (ichki motivatsiya, avtonomiya, maqsadlarga erishish), (3) affektiv mexanizmlar (hissiy sezgirlik, xavotirni tartibga solish, noaniqlikka bardoshlilik), (4) ijtimoiy-psixologik mexanizmlar (qo'llab-quvvatlovchi fikr-mulohaza, psixologik xavfsizlik, hamkorlikdagi ijodkorlik), (5) metakognitiv va o'zini o'zi tartibga solish mexanizmlari (rejalashtirish, monitoring, refleksiv baholash, ijodiy o'zini o'zi boshqarish) va (6) rivojlanish-kontekstual mexanizmlar (shaxsni shakllantirish, qiymatga yo'naltirish, o'rganish muhiti). Oltinchi guruh mexanizmlari, ayniqsa, kech o'smirlar uchun ahamiyatli deb qaraladi, chunki bu rivojlanish bosqichi mavhum-mantiqiy fikrlashni mustahkamlash va shaxsiy va kelajakdagi professional identifikatsiyani faol shakllantirish bilan tavsiflanadi. Ushbu mexanizmlarga asoslanib, maqolada ijodkorlikning bir qator bosqichlar orqali qanday rivojlanishini tasvirlovchi integrativ model taklif etiladi: qiziqishni faollashtirish, tadqiqot va g'oyalarni yaratish, baholash va takomillashtirish, amalga oshirish va aks ettirishni mustahkamlash. Kech o'smirlar bilan psixologik va pedagogik ishning amaliy oqibatlari, jumladan, avtonomiyani rag'batlantiradigan, tuzilgan aks ettirishni rivojlantiradigan va xato qo'rquvini kamaytiradigan o'quv vazifalarini ishlab chiqish muhokama qilinadi. Maqolada qo'llab-quvvatlanmaydigan statistik da'volardan qochadi va modelni keyingi empirik tadqiqotlar va diagnostika uchun nazariy asos sifatida joylashtiradi
divergent fikrlash hissiy tartibga solish ichki motivatsiya ijodiy o'zini o'zi boshqarish ijodkorlik kech o'smirlar kech o'smirlik kognitiv moslashuvchanlik metakognitsiya noaniqlikka bag'rikenglik o'zini o'zi boshqarish psixologik xavfsizlik shaxsiy ijodkorlik
Русский
В данной статье представлен концептуальный анализ психологических механизмов, поддерживающих развитие личностной креативности в образовательном контексте, с особым акцентом на поздних подростковых возрастах (учащиеся старших классов общеобразовательной школы (10–11 классы)). Креативность рассматривается не только как создание новых идей, но и как интегративная личностная способность, сочетающая в себе когнитивную гибкость, внутреннюю мотивацию, эмоциональную регуляцию и саморегуляцию целенаправленной деятельности. В статье ключевые механизмы систематизированы в шесть взаимосвязанных групп: (1) когнитивные механизмы (дивергентное мышление, ассоциативная беглость, когнитивная гибкость, представление проблемы), (2) мотивационные механизмы (внутренняя мотивация, автономия, цели достижения), (3) аффективные механизмы (эмоциональная чувствительность, регуляция тревожности, толерантность к неопределенности), (4) социально-психологические механизмы (поддерживающая обратная связь, психологическая безопасность, совместное творчество), (5) метакогнитивные и саморегулирующие механизмы (планирование, мониторинг, рефлексивная оценка, творческая самоэффективность) и (6) контекстуально-развитийные механизмы (формирование идентичности, ценностная ориентация, учебная среда). Шестая группа механизмов рассматривается как особенно важная для позднего подросткового возраста, поскольку этот этап развития характеризуется консолидацией абстрактно-логического мышления и активным формированием личной и будущей профессиональной идентичности. На основе этих механизмов в статье предлагается интегративная модель, описывающая развитие креативности через последовательность этапов: активизация любопытства, исследование и генерация идей, оценка и уточнение, реализация и рефлексивная консолидация. В статье обсуждаются практические последствия для психологической и педагогической работы с подростками позднего возраста, включая разработку учебных заданий, которые поощряют автономию, способствуют структурированному осмыслению и снижают страх ошибок. В статье избегаются необоснованные статистические утверждения и модель позиционируется как теоретическая основа для дальнейших эмпирических исследований и диагностики
внутренняя мотивация дивергентное мышление когнитивная гибкость креативность личная креативность метакогниция поздний подростковый возраст психологическая безопасность саморегуляция творческая самоэффективность толерантность к неопределенности эмоциональная регуляция

Список литературы

1. Guilford J. P. Creativity. – American Psychologist, 1950. – Vol. 5(9). – pp. 444–454.
2. Torrance E. P. Torrance Tests of Creative Thinking: Norms-Technical Manual. – Lexington, MA: Personnel Press, 1966.
3. Amabile T. M. The Social Psychology of Creativity: A Componential Conceptualization. – Journal of Personality and Social Psychology, 1983. – Vol. 45(2). – pp. 357–376.
4. Amabile T. M. Creativity in Context. – Boulder, CO: Westview Press, 1996.
5. Csikszentmihalyi M. Creativity: Flow and the Psychology of Discovery and Invention. – New York: HarperCollins, 1996.
6. Sternberg R. J., Lubart T. I. Defying the Crowd: Cultivating Creativity in a Culture of Conformity. – New York: Free Press, 1995.
7. Bandura A. Self-Efficacy: The Exercise of Control. – New York: W. H. Freeman, 1997.
8. Deci E. L., Ryan R. M. The "What" and "Why" of Goal Pursuits: Human Needs and the Self-Determination of Behavior. – Psychological Inquiry, 2000. – Vol. 11(4). – pp. 227–268.
9. Deci E. L., Ryan R. M. Self-Determination Theory and the Facilitation of Intrinsic Motivation, Social Development, and Well-Being. – American Psychologist, 2000. – Vol. 55(1). – pp. 68–78.
10. Runco M. A., Jaeger G. J. The Standard Definition of Creativity. – Creativity Research Journal, 2012. – Vol. 24(1). – pp. 92–96.
11. Dweck C. S. Mindset: The New Psychology of Success. – New York: Random House, 2006.
12. Zimmerman B. J. Attaining Self-Regulation: A Social Cognitive Perspective. – In: Handbook of Self-Regulation. – San Diego, CA: Academic Press, 2000. – pp. 13–39.
13. Piaget, J. The Origins of Intelligence in Children. – New York: International Universities Press, 1952.
14. Erikson, E. H. Identity: Youth and Crisis. – New York: W. W. Norton & Company, 1968.
15. Arnett, J. J. Emerging Adulthood: A Theory of Development from the Late Teens Through the Twenties. – American Psychologist, 2000, 55(5), 469–480.