Oʻzbekcha
O‘ZBEK ADABIYOTIDA MILLIY O‘ZLIK VA ZAMONAVIYLIK KONSEPSIYASINING BADIIY TALQINI
Дата публикации
25.08.2026
Журнал
Zamonaviy fan: innovatsion yondashuvlar va yosh tadqiqotchilarning dolzarb izlanishlari
Выпуск
Zamonaviy fan: innovatsion yondashuvlar va yosh tadqiqotchilarning dolzarb izlanishlari
Аннотация
Maqolada o‘zbek adabiyotida milliy o‘zlik va zamonaviylik konsepsiyalarining badiiy tafakkur tizimidagi o‘zaro munosabati hamda ularning tarixiy-madaniy xotira, milliy kod, lisoniy identifikatsiya, qahramon konsepsiyasi va poetik transformatsiya orqali namoyon bo‘lish mexanizmlari tadqiq etildi. Milliy o‘zlik statik etnomadaniy belgi emas, balki tarixiy va ijtimoiy o‘zgarishlar ta’sirida qayta semantizatsiyalanadigan dinamik badiiy kategoriya sifatida talqin qilindi. Germenevtik, semiotik, narratologik, konseptual va komparativ-tipologik metodlarni birlashtiruvchi Milliy o‘zlik va zamonaviylikning badiiy integratsiyasi — MOZBI modeli ishlab chiqildi. Model milliy-madaniy kod, tarixiy xotira, lisoniy identifikatsiya, zamonaviy tafakkur va badiiy transformatsiyaning funksional munosabatlarini tizimli baholash imkonini beradi. O‘zbek nasrining turli davrlariga mansub reprezentativ asarlar strukturaviy-interpretativ kodlash asosida qiyoslandi. Natijada milliy o‘zlik va zamonaviylik munosabatining konfliktli, adaptiv, sintetik va transformativ badiiy tiplari differensiallashtirildi. Taklif etilgan model adabiy identitetni sifat va formalizatsiyalangan mezonlarni uyg‘unlashtirgan holda tadqiq etishga xizmat qiladi
Ключевые слова
MOZBI modeli
badiiy tafakkur
identitet
milliy o‘zlik
milliy-madaniy kod
modernizm
narrativ
tarixiy xotira
transformatsiya
zamonaviylik
Русский
В статье исследуется взаимодействие концепций национальной идентичности и современности в художественной системе узбекской литературы, а также механизмы их репрезентации посредством культурно-исторической памяти, национального кода, языковой идентификации и художественной трансформации. Национальная идентичность рассматривается не как статическая этнокультурная характеристика, а как динамическая художественная категория, подвергающаяся ресемантизации в условиях исторических и социальных изменений. Разработана авторская модель художественной интеграции национальной идентичности и современности — MOZBI, объединяющая герменевтический, семиотический, нарратологический и сравнительно-типологический подходы. Модель включает пять компонентов: национально-культурный код, историческую память, языковую идентификацию, современное мышление и художественную трансформацию. На материале репрезентативных произведений узбекской прозы определены конфликтный, адаптивный, синтетический и трансформативный типы взаимодействия национального и современного. Предложенный интегральный индекс позволяет систематизировать качественные литературоведческие наблюдения без сведения художественной ценности произведения к количественному рейтингу
идентичность
культурная память
модель MOZBI
модернизм
нарратив
национальная идентичность
национальный код
современность
узбекская литература
художественная трансформация
English
This article investigates the interaction between national identity and modernity within the artistic system of Uzbek literature and examines the mechanisms through which they are represented by cultural-historical memory, national codes, linguistic identification, narrative structure, and artistic transformation. National identity is interpreted not as a static ethnocultural characteristic but as a dynamic literary category continuously resemanticized under changing historical and social conditions. The study proposes an original Model of Artistic Integration of National Identity and Modernity (MOZBI) combining hermeneutic, semiotic, narratological, conceptual, and comparative-typological approaches. The model consists of five components: national-cultural code, historical memory, linguistic identification, modern consciousness, and artistic transformation. Its diagnostic application to representative Uzbek prose reveals conflictual, adaptive, synthetic, and transformative patterns of interaction between national identity and modernity. A new integral index is proposed to systematize qualitative literary interpretation while preserving the aesthetic specificity of literary texts. The model may also provide a methodological basis for broader corpus-based and digital-humanities studies of Uzbek literary identity
MOZBI model
Uzbek literature
artistic transformation
cultural memory
identity
modernism
modernity
narrative
national identity
national-cultural code
1. Anderson, B. Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. Revised ed. London: Verso, 2006.
2. Assmann, J. Cultural Memory and Early Civilization: Writing, Remembrance, and Political Imagination. Cambridge: Cambridge University Press, 2011.
3. Hall, S. Cultural Identity and Diaspora. In: Rutherford, J. (ed.). Identity: Community, Culture, Difference. London: Lawrence & Wishart, 1990. P. 222–237.
4. Shin, B. Inventing a National Writer: The Soviet Celebration of the 1948 Alisher Navoi Jubilee and the Writing of Uzbek History. International Journal of Asian Studies. 2017. Vol. 14, No. 2. P. 117–142. DOI: 10.1017/S1479591417000031.
5. Koplatadze, T. Postcolonial Identities in Central Asian and Caucasian Literature. Oxford: Oxford University Press, 2025.
6. Kaumen, A. M. et al. Literary Nationalism in Central Asia: The Role of Soviet Uzbek Writers in the Creation of Post-Soviet National Identity of Uzbekistan. RUDN Journal of Philosophy. 2026. Vol. 30, No. 1.
7. Hamzaoğlu, H. Jadidism and the Formation of Uzbek National Identity: An Analytical Historical Perspective. Journal of Muslim Minority Affairs. 2026. DOI: 10.1080/19448953.2026.2633660.
8. Ochilov, U. Moral Ambiguity and the Collapse of Ethical Certainty in Nazar Eshonqul’s Maymun yetaklagan odam and Other Stories. Cogent Arts & Humanities. 2026. DOI: 10.1080/23311983.2026.2642627.
9. Ochilov, U. Genealogies of Memory and Inherited Dislocation in Nazar Eshonqul’s Fiction. Genealogy. 2026. Vol. 10, No. 3. Article 87.
10. Ochilov, U. Transcultural Magical Realism: A Comparative Analysis of Contemporary Narrative Strategies in Nazar Eshonqul’s Fiction. Cogent Arts & Humanities. 2026. DOI: 10.1080/23311983.2026.2628406.
11. Kayumova, N. Form, Rhythm, and Cultural Identity in Literature Education: A Comparative Study of Sonnet Traditions in English and Uzbek Contexts. Frontiers in Education. 2026. DOI: 10.3389/feduc.2026.1817164.
12. Khairi, A. Linguistic Revivalism and National Identity in Uzbekistan. International Studies. 2018. DOI: 10.1177/0020881718760355.
13. Qodiriy, A. O‘tkan kunlar. Toshkent: turli nashrlar.
14. Oybek. Navoiy. Toshkent: turli nashrlar.
15. Yoqubov, O.; Qodirov, P.; Eshonqul, N. Tanlangan nasriy asarlar: “Ulug‘bek xazinasi”, “Yulduzli tunlar”, “Maymun yetaklagan odam”. Toshkent: turli nashrlar.