Oʻzbekcha
MEDIADISKURS SARLAVHALARIDA KONATIV VA FATIK FUNKSIYA TAHLILI (INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARI MISOLIDA)
Дата публикации
20.05.2026
Журнал
Исторические и современные тенденции в философии образования: образование, знание и методология
Выпуск
Ta'lim falsafasida tarixiylik va zamonaviylik tendensiyalari: ta'lim, bilim, metodlar
Аннотация
Ushbu maqolada ingliz va oʻzbek tillari mediadiskursi sarlavhalarida konativ (harakatga undovchi) va fatik (aloqa oʻrnatuvchi) funksiyalarning namoyon boʻlish xususiyatlari lingvopragmatik hamda modallik kategoriyalari kesimida qiyosiy-tipologik tahlil qilingan. Tadqiqotda R.Jakobsonning kommunikativ funksiyalar nazariyasi hamda N.Faircloughning tanqidiy diskurs tahlili metodologiyasiga tayangan holda, 2025–2026-yillardagi onlayn media nashrlar sarlavhalari material sifatida oʻrganilgan. Tahlillar shuni koʻrsatadiki, ingliz tilida konativlik asosan ochiq imperativ qurilmalar va qat’iy deontik modallik elementlari orqali reallashsa, oʻzbek tilida u koʻproq kognitiv ziddiyat, ritorik savollar va implitsit subtekstga tayanadi. Fatik funksiya sathida ingliz tilida shaxsga yoʻnaltirilgan sintaktik modellar, oʻzbek tilida esa yuqori emotsional-ekspressiv leksika va dramatik metaforalar yetakchilik qilishi aniqlangan. Tadqiqot yakunida sarlavhalar tizimida fatik va konativ funksiyalarning oʻzaro dialektik yaxlitlikni hosil qiluvchi yagona lisoniy-manipulyativ mexanizm ekanligi haqidagi xulosalar ilgari surilgan. Olingan yakuniy natijalar zamonaviy qiyosiy medialingvistika, pragmalingvistika hamda matn tarjimasi sohalarini yangi ilmiy ma’lumotlar bilan boyitishga xizmat qiladi va oliy ta’lim tizimida maxsus kurslar uchun muhim amaliy asos boʻla oladi.
Ключевые слова
fatik funksiya
kognitiv ziddiyat
konativ funksiya
kvazi-interaktivlik
lingvopragmatika
mediadiskurs
modallik
qiyosiy-tipologik tahlil
sarlavha lingvistikasi
Русский
АНАЛИЗ КОНАТИВНОЙ И ФАТИЧЕСКОЙ ФУНКЦИЙ В ЗАГОЛОВКАХ МЕДИАДИСКУРСА (НА МАТЕРИАЛЕ АНГЛИЙСКОГО И УЗБЕКСКОГО ЯЗЫКОВ)
В данной статье представлен сравнительно-типологический анализ особенностей проявления конативной (побудительной) и фатической (контактоустанавливающей) функций в заголовках англоязычного и русскоязычного/узбекского медиадискурса в разрезе лингвопрагматической категории и категории модальности. Опираясь на теорию коммуникативных функций Р.Якобсона и методологию критического дискурс-анализа Н. Фёркло, в качестве материала исследования были изучены заголовки онлайн-медиаизданий за 2025–2026 годы. Анализ показывает, что если в английском языке конативность реализуется преимущественно через открытые императивные конструкции и строгие элементы деонтической модальности, то в узбекском языке она больше опирается на когнитивный диссонанс, риторические вопросы и имплицитный субтекст. Выявлено, что на уровне фатической функции в английском языке преобладают личностно-ориентированные синтаксические модели, тогда как в узбекском языке доминирует высокоэмоциональная экспрессивная лексика и драматические метафоры. В заключении исследования выдвинуты выводы о том, что фатическая и конативная функции в системе заголовков представляют собой единый лингвоманипулятивный механизм, образующий взаимную диалектическую целостность. Полученные итоговые результаты служат обогащению сфер современного сравнительного медиалингвистики, прагмалингвистики и перевода текстов новыми научными данными, а также могут стать важной практической основой для специальных курсов в системе высшего образования.
квазиинтерактивность
когнитивный диссонанс
конативная функция
лингвистика заголовков
лингвопрагматика
медиадискурс
модальность
сравнительно типологический анализ
фатическая функция
English
ANALYSIS OF THE CONATIVE AND PHATIC FUNCTIONS IN MEDIA DISCOURSE HEADLINES (A CASE STUDY OF THE ENGLISH AND UZBEK LANGUAGES)
This article provides a comparative-typological analysis of the manifestation of conative (imperative) and phatic (contact-establishing) functions in English and Uzbek media discourse headlines, focusing on linguopragmatic and modality characteristics. Drawing upon R. Jakobson's theory of communicative functions and N. Fairclough's critical discourse analysis, the study examines headline materials from online media outlets published between 2025 and 2026. The findings indicate that while the conative function in English headlines is predominantly realized through explicit imperative structures and strong deontic modality, it relies more on cognitive dissonance, rhetorical questions, and implicit subtext in the Uzbek language. On the level of the phatic function, person-oriented syntactic models prevail in English, whereas highly emotional-expressive vocabulary and dramatic metaphors dominate in Uzbek. The study concludes that phatic and conative functions act as an interconnected dialectical linguistic-manipulative mechanism within the system of media headlines. The final results serve to enrich the fields of modern comparative media linguistics, pragmalinguistics, and text translation with new scientific data, providing an important practical basis for special university courses.
cognitive dissonance
comparative-typological analysis
conative function
linguistics of headlines
linguopragmatics
media discourse
modality
phatic function
quasi-interactivity
1. Bednarek, M., & Caple, H. (2017). The discourse of news values: How news organizations create online news. Oxford University Press.
2. Borchmann, S. (2024). The pragmatics of headlines in digital journalism: Communication, cognition, and interaction. Routledge.
3. Dobrosklonskaya, T. G. (2020). Media linguistics: A systematic approach to the study of language in the media. Moscow University Press.
4. Dor, D. (2003). On newspaper headlines as relevance optimizers. Journal of Pragmatics, 35(5), 695–721. https://doi.org/10.1016/S0378-2166(02)00134-0
5. Express.co.uk. (2025, December 17). Simply can’t wait! Demand grows for emergency census after immigration rockets. https://www.express.co.uk/news/politics/2147100/emergency-census-demanded-address-extremism
6. Express.co.uk. (2025, December 26). The beautiful UK seaside village where you can spot dolphins and orcas from the beach. https://www.express.co.uk/travel/articles/2142497/beautiful-uk-seaside-village-dolphins-orcas
7. Fairclough, N. (2013). Critical discourse analysis: The critical study of language (2nd ed.). Routledge.
8. Grice, P. (1989). Studies in the way of words. Harvard University Press.
9. Jakobson, R. (1987). Linguistics and poetics. In K. Pomorska & S. Rudy (Eds.), Language in literature (pp. 62–94). Harvard University Press.
10. Kun.uz. (2025, December 26). Kosmosga uchadigan o‘zbek va jinoiy to‘dalarga eslatma: Prezident murojaatida nimalar dedi? https://kun.uz/06941705
11. O’Keeffe, A. (2006). Investigating media discourse. Routledge.
12. Ramanathan, R., & Tan, B. H. (2015). Application of socio-diagnostic critique in uncovering implicit persuasion in media texts. Journal of Language and Communication, 2(1), 45–58.
13. The New York Times. (2025, December 25). Trump says “Housing First” failed the Homeless. Here’s what evidence says. https://www.nytimes.com/2025/12/25/us/trump-housing-first
14. Toshkentliklar 24. (2025, December 27). Daxshat! Toshkentda maktab o'quvchisining qo'li pirotexnika portlashi oqibatida og'ir shikastlandi — bola barmoqlarisiz qoldi [Telegram post]. https://t.me/Toshkentliklar24
15. Van Dijk, T. A. (1988). News as discourse. Lawrence Erlbaum Associates.