Filologiyaning dolzarb masalalari

Mazkur anjuman Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligining 2026-yil 16-yanvardagi 11-sonli buyrug‘i bilan 2026-yilda xalqaro va respublika miqyosida o‘tkaziladigan ilmiy va ilmiy-texnik tadbirlar rejasiga kiritilgan bo'lib, Qo‘qon davlat universiteti O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi tomonidan 2026-yil 13-14-oktabr kunlari o'tkazilgan.

1+ Sonlar
293+ Maqolalar
304+ Ishtirokchilar
Oʻzbekcha

ZAMONAVIY TILSHUNOSLIKDA PAREMIOLOGIK BIRLIKLARNI LINGVOKOGNITIV VA PRAGMATIK TADQIQ ETISH: INGLIZ VA O‘ZBEK MAQOLLARI MISOLIDA

Nashr sanasi
14.10.2026
Jurnal
Filologiyaning dolzarb masalalari
Nashr
“Filologiyaning dolzarb masalalari” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani
Sahifalar
1289-1294
DOI
10.5281/zenodo.24103972

Mualliflar

Annotatsiya

Mazkur maqolada zamonaviy tilshunoslikning antropotsentrik, kognitiv, lingvomadaniy va pragmatik yo‘nalishlari kesishmasida ingliz va o‘zbek tillaridagi shaxs ma’naviyatini ifodalovchi paremiologik birliklar qiyosiy tahlil qilinadi. Tadqiqot dissertatsiyada ishlab chiqilgan “qadriyat–norma–baho–pragmatika” matritsasi, yadro–periferiya modeli va konseptual maydonni mavzuiy-semantik guruhlash tamoyillariga tayangan holda maqolning faqat tayyor hikmatli birlik emas, balki ijtimoiy tajribani kodlovchi kommunikativ mexanizm ekanini ko‘rsatadi. Tahlilda halollik va vijdon, or-nomus va sha’n, mehnatsevarlik va mas’uliyat, sabr-qanoat va matonat, ezgulik va muruvvat, til-odob, ilm-donolik hamda nafs nazorati kabi sakkiz semantik klaster ajratildi. Qiyosiy natijalar umumiy aksiologik yadroning mavjudligini, biroq uning milliy obraz, madaniy marker, agentlik va pragmatik strategiyalar orqali turlicha kodlanishini ko‘rsatadi. Maqolada mazkur yondashuvning zamonaviy paremiologiya, qiyosiy tilshunoslik, tarjimashunoslik va lingvokulturologiya uchun metodologik ahamiyati asoslanadi.

Kalit so‘zlar

paremiologiya maqol lingvokognitiv tilshunoslik lingvomadaniyat pragmatika shaxs ma’naviyati konseptual maydon aksiologiya milliy mentalitet qiyosiy tahlil

Boshqa tillardagi variantlar

Русский
В данной статье представлен сравнительный анализ парамиологических единиц, выражающих личную духовность на английском и узбекском языках, на пересечении антропоцентрического, когнитивного, лингвокультурного и прагматического направлений современной лингвистики. На основе матрицы «ценность-норма-оценка-прагматика», модели «ядро-периферия» и принципов тематически-семантической группировки концептуального пространства, разработанных в диссертации, исследование показывает, что пословица — это не просто готовая единица мудрости, а коммуникативный механизм, кодирующий социальный опыт. Анализ выявил восемь семантических кластеров: честность и совесть, честь и достоинство, усердие и ответственность, терпение-удовлетворенность и настойчивость, доброта и милосердие, язык-этикет, знание-мудрость и самоконтроль. Результаты сравнения указывают на существование общего аксиологического ядра, но его различное кодирование посредством национального образа, культурного маркера, субъектности и прагматических стратегий. В статье обосновывается методологическая значимость данного подхода для современной паремиологии, сравнительной лингвистики, переводоведения и лингвокультурологии.
паремиология пословица лингвокогнитивная лингвистика лингвокультура прагматика личная духовность концептуальное поле аксиология национальное мировоззрение сравнительный анализ
English
This article examines English and Uzbek proverbs expressing personal spirituality at the intersection of anthropocentric, cognitive, linguocultural and pragmatic linguistics. The analysis is based on the “value–norm–evaluation–pragmatics” matrix, the core–periphery model and thematic-semantic clustering developed in the dissertation. Proverbs are treated not merely as fixed aphoristic units but as communicative mechanisms that encode collective experience, moral norms and culturally specific patterns of evaluation. Eight semantic clusters are identified: honesty and conscience; honor and dignity; diligence and responsibility; patience and contentment; goodness and kindness; language and etiquette; knowledge and wisdom; and self-control. The comparison demonstrates a shared axiological core together with differences in cultural imagery, social markers, agency and pragmatic strategies. The findings highlight the relevance of integrated linguocognitive and pragmatic analysis for contemporary paremiology, comparative linguistics, translation studies and linguocultural research.
paremiology proverb cognitive linguistics linguocultural linguistics pragmatics personal spirituality conceptual field axiology national mentality comparative analysis

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Mieder W. Proverbs: A Handbook. — Westport, CT: Greenwood Press, 2004.
2. Norrick N. R. How Proverbs Mean: Semantic Studies in English Proverbs. — Berlin: Mouton, 1985.
3. Taylor A. The Proverb. — Cambridge, MA: Harvard University Press, 1931.
4. Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. — Chicago: University of Chicago Press, 1980.
5. Biber D., Conrad S., Reppen R. Corpus Linguistics: Investigating Language Structure and Use. — Cambridge: Cambridge University Press, 1998.
6. White G. M. Proverbs and Cultural Models // Cultural Models in Language and Thought. — Cambridge: Cambridge University Press, 1987. — P. 151–172.
7. Duthie J. K., Nippold M. A., Billow J. L., Mansfield T. C. Mental imagery of concrete proverbs: A developmental study of children, adolescents, and adults // Applied Psycholinguistics. — 2008. — Vol. 29, No. 1. — P. 151–173.
8. Elgort I., Du L., Siyanova-Chanturia A., Yan M. Cross-language activation of figurative meanings of translated L1 idioms in L2 reading: An eye-tracking study // Bilingualism: Language and Cognition. — 2026. — P. 1–12.
9. Mirzayev T., Musoqulov A., Sarimsoqov B. O‘zbek xalq maqollari. — Toshkent: Sharq, 2005.
PDFni ko'rish O‘xshash maqolalar