Oʻzbekcha
SUN’IY INTELLEKT SHAROITIDA O‘QUVCHILARNING MUSTAQIL FIKRLASHINI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK-DIDAKTIK MEXANIZMLARI
Jurnal
Raqamli-pedagogik transformatsiya va zamonaviy taʼlimning tadqiqot modellari mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjumani
Nashr
Raqamli-pedagogik transformatsiya va zamonaviy taʼlimning tadqiqot modellari mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjumani
Annotatsiya
Maqolada sun’iy intellekt (SI) vositalari ta’lim jarayoniga keng kirib kelgan sharoitda o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini rivojlantirishning pedagogik-didaktik mexanizmlari tahlil qilingan. Xorijiy empirik tadqiqotlar asosida SI dan nazoratsiz foydalanish kognitiv yukni sun’iy intellektga “topshirish” (cognitive offloading) va tanqidiy fikrlashning susayishiga olib kelishi mumkinligi ko‘rsatilgan. Muallif tomonidan “O‘yla – So‘ra – Tekshir – Asosla – Aks ettir” besh bosqichli sikli hamda unga tayanuvchi oltita pedagogik-didaktik mexanizm taklif etilgan. SI dan foydalanishning besh darajali shkalasi va mustaqil fikrlashni baholashning besh mezonli diagnostik vositasi ishlab chiqilgan. Ilmiy yangilik SI ni o‘quvchi fikrini almashtiruvchi emas, balki uni rag‘batlantiruvchi vositaga aylantiradigan mexanizmlar tizimini asoslashda namoyon bo‘ladi. Natijalardan umumiy o‘rta ta’lim o‘qituvchilari, xususan Texnologiya fani o‘qituvchilari foydalanishi mumkin.
Kalit so‘zlar
sun’iy intellekt
mustaqil fikrlash
tanqidiy fikrlash
kognitiv yukni topshirish
metakognitsiya
sokratik dialog
didaktik mexanizm
raqamli ta’lim.
Русский
В статье анализируются педагогико-дидактические механизмы развития самостоятельного мышления учащихся в условиях широкого внедрения инструментов искусственного интеллекта (ИИ) в образовательный процесс. На основе зарубежных эмпирических исследований показано, что бесконтрольное использование ИИ может приводить к «перекладыванию» когнитивной нагрузки на ИИ (cognitive offloading) и ослаблению критического мышления. Автором предложен пятиэтапный цикл «Подумай – Спроси – Проверь – Обоснуй – Отрефлексируй» и шесть опирающихся на него педагогико-дидактических механизмов. Разработаны пятиуровневая шкала использования ИИ и диагностический инструмент оценки самостоятельного мышления по пяти критериям. Научная новизна заключается в обосновании системы механизмов, превращающих ИИ из средства, заменяющего мышление ученика, в средство, стимулирующее его. Результаты могут быть использованы учителями общеобразовательных школ, в частности учителями технологии.
искусственный интеллект
самостоятельное мышление
критическое мышление
когнитивная разгрузка
метакогниция
сократический диалог
дидактический механизм
цифровое образование.
English
The article analyzes the pedagogical and didactic mechanisms for developing students’ independent thinking in the context of the widespread use of artificial intelligence (AI) tools in education. Drawing on international empirical studies, it shows that uncontrolled use of AI may lead to cognitive offloading and weaker critical thinking. The author proposes a five-stage cycle (Think – Ask – Verify – Justify – Reflect) and six pedagogical and didactic mechanisms based on it. A five-level scale of AI use and a five-criterion diagnostic tool for assessing independent thinking are developed. The scientific novelty lies in substantiating a system of mechanisms that turns AI from a tool that replaces students’ thinking into a tool that stimulates it. The results can be used by secondary school teachers, in particular by teachers of Technology.
artificial intelligence
independent thinking
critical thinking
cognitive offloading
metacognition
Socratic dialogue
didactic mechanism
digital education.
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PQ-358-son qarori. 14.10.2024.
2. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. O‘RQ-637, 23.09.2020.
3. Miao F., Holmes W. Guidance for Generative AI in Education and Research. – Paris: UNESCO, 2023.
4. Gerlich M. AI Tools in Society: Impacts on Cognitive Offloading and the Future of Critical Thinking // Societies. – 2025. – Vol. 15, No. 1. – Art. 6. – DOI: 10.3390/soc15010006.
5. Lee H.-P., Sarkar A., Tankelevitch L., Drosos I., Rintel S., Banks R., Wilson N. The Impact of Generative AI on Critical Thinking: Self-Reported Reductions in Cognitive Effort and Confidence Effects From a Survey of Knowledge Workers // Proceedings of the 2025 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems. – ACM, 2025. – Art. 1121. – P. 1–22.
6. Bastani H., Bastani O., Sungu A., Ge H., Kabakcı Ö., Mariman R. Generative AI without guardrails can harm learning: Evidence from high school mathematics // Proceedings of the National Academy of Sciences. – 2025. – Vol. 122, No. 26. – e2422633122.
7. Risko E.F., Gilbert S.J. Cognitive offloading // Trends in Cognitive Sciences. – 2016. – Vol. 20, No. 9. – P. 676–688.
8. Выготский Л.С. Мышление и речь. – Москва: Соцэкгиз, 1934.
9. Anderson L.W., Krathwohl D.R. A Taxonomy for Learning, Teaching, and Assessing: A Revision of Bloom’s Taxonomy of Educational Objectives. – New York: Longman, 2001.
10. Flavell J.H. Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive-developmental inquiry // American Psychologist. – 1979. – Vol. 34, No. 10. – P. 906–911.
11. Paul R., Elder L. Critical Thinking: Tools for Taking Charge of Your Learning and Your Life. – 2nd ed. – Upper Saddle River: Pearson Prentice Hall, 2006.
12. Perkins M., Furze L., Roe J., MacVaugh J. The Artificial Intelligence Assessment Scale (AIAS): A framework for ethical integration of generative AI in educational assessment // Journal of University Teaching and Learning Practice. – 2024. – Vol. 21, No. 6.
13. Tolipov O‘.Q., Usmonboyeva M. Pedagogik texnologiyalarning tatbiqiy asoslari. – Toshkent: Fan, 2006.
14. Xusayinova G., Masalbekova Sh. Akmeologik yondashuv asosida o‘quvchilarda texnologik tafakkurni shakllantirish metodikasi (5-sinf misolida) // O‘zMU xabarlari. – 2026. – № 3. – B. 227–229.
15. Xusayinova G.A. Akmeologik yondashuv asosida pedagogika fanini transformatsiya qilishda innovatsion texnologiyalarning o‘rni // Maktabgacha va maktab ta’limi. – 2025. – № 12. – B. 2245–2248.