Filologiyaning dolzarb masalalari

Mazkur anjuman Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligining 2026-yil 16-yanvardagi 11-sonli buyrug‘i bilan 2026-yilda xalqaro va respublika miqyosida o‘tkaziladigan ilmiy va ilmiy-texnik tadbirlar rejasiga kiritilgan bo'lib, Qo‘qon davlat universiteti O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi tomonidan 2026-yil 13-14-oktabr kunlari o'tkazilgan.

1+ Sonlar
164+ Maqolalar
169+ Ishtirokchilar
Oʻzbekcha

POLISEMANTIK IDIOMALAR TUZILISHIDA ASOSIY VA HOSILA MA’NOLAR

Nashr sanasi
14.10.2026
Jurnal
Filologiyaning dolzarb masalalari
Nashr
“Filologiyaning dolzarb masalalari” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani
Sahifalar
741-747
DOI
10.5281/zenodo.23891414

Mualliflar

Annotatsiya

Mazkur maqolada polisemantik idiomalarning semantik tuzilishida asosiy va hosila ma’nolarning o‘zaro munosabati tadqiq etiladi. Idiomalar tilning frazeologik tizimida alohida o‘rin egallab, ularning ma’nosi nafaqat barqaror, balki semantik jihatdan dinamik xususiyatga ham ega. Tadqiqotda asosiy ma’noning polisemantik idioma semantik strukturasidagi o‘rni, undan hosila ma’nolarning shakllanish mexanizmlari hamda semantik derivatsiyaning asosiy turlari yoritiladi. Metaforizatsiya, metonimizatsiya, ma’noning kengayishi va torayishi kabi jarayonlarning idiomalar polisemiyasini shakllantirishdagi roli tahlil qilinadi. Shuningdek, ingliz, rus va o‘zbek tillaridagi idiomalar misolida asosiy va hosila ma’nolar o‘rtasidagi semantik bog‘liqlik hamda milliy-madaniy xususiyatlar aniqlanadi. Tadqiqot natijalari polisemantik idioma ma’nosini alohida, bir-biridan uzilgan ma’nolar yig‘indisi sifatida emas, balki umumiy obrazli, konseptual va lingvomadaniy asosga ega bo‘lgan yaxlit semantik tizim sifatida talqin qilish zarurligini ko‘rsatadi.

Kalit so‘zlar

frazeologik birlik metaforizatsiya polisemiya idioma asosiy ma’no hosila ma’no semantik struktura semantik derivatsiya metonimizatsiya obrazli asos lingvomadaniy komponent.

Boshqa tillardagi variantlar

Русский
В статье исследуется соотношение основного и производных значений в структуре полисемантических идиом. Особое внимание уделяется семантической организации идиоматических единиц и механизмам формирования новых значений на основе исходного образа. Рассматриваются основные способы семантической деривации, включая метафоризацию, метонимизацию, расширение и сужение значения, а также семантическую аналогию. На материале английского, русского и узбекского языков выявляются общие закономерности развития полисемии идиом и их национально-культурная специфика. Устанавливается, что основное значение выполняет функцию семантического центра идиомы, тогда как производные значения формируются посредством переосмысления отдельных компонентов исходного образа и сохраняют с ним определенную семантическую связь. Особое значение придается роли образной основы, концептуальных моделей и лингвокультурных компонентов в развитии фразеологической семантики. Делается вывод о том, что полисемантическая идиома представляет собой целостную динамическую семантическую систему, в которой основное и производные значения связаны общими образными, концептуальными и культурными компонентами.
метафоризация полисемия идиома основное значение производное значение семантическая структура семантическая деривация метонимизация образная основа лингвокультурный компонент.
English
The article examines the relationship between primary and derived meanings in the structure of polysemous idioms. Particular attention is paid to the semantic organization of idiomatic units and the mechanisms through which new meanings develop from an initial figurative basis. The study considers the main mechanisms of semantic derivation, including metaphorization, metonymization, semantic extension and narrowing, as well as semantic analogy. Based on the material of English, Russian, and Uzbek, the study identifies common patterns in the development of idiomatic polysemy and their national and cultural specificity. The analysis demonstrates that the primary meaning functions as the semantic centre of an idiom, whereas derived meanings emerge through the reinterpretation of particular components of the initial image and retain a certain semantic relationship with it. Special attention is given to the role of the figurative basis, conceptual models, and linguocultural components in the development of phraseological semantics. The study concludes that a polysemous idiom should be viewed as an integral and dynamic semantic system in which primary and derived meanings are interconnected through common figurative, conceptual, and cultural components.
metaphorization polysemy semantic structure idiom primary meaning derived meaning semantic derivation metonymization figurative basis linguocultural component.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Vinogradov V. V. Osnovnye tipy frazeologicheskix edinits v russkom yazyke // Izbrannye trudy. Leksikologiya i leksikografiya. – Moskva: Nauka, 1977.
2. Kunin A. V. Kurs frazeologii sovremennogo angliyskogo yazyka. – Moskva: Vysshaya shkola, 1996.
3. Teliya V. N. Russkaya frazeologiya. Semanticheskiy, pragmaticheskiy i lingvokulturologicheskiy aspekty. – Moskva: Yazyki russkoy kultury, 1996.
4. Maslova V. A. Lingvokulturologiya. – Moskva: Akademiya, 2001.
5. Gak V. G. Sopostavitelnaya leksikologiya. – Moskva: Mezhdunarodnye otnosheniya, 1977.
6. Arnold I. V. Leksikologiya sovremennogo angliyskogo yazyka. – Moskva: Vysshaya shkola, 2012.
7. Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. – Chicago: University of Chicago Press, 1980.
8. Kövecses Z. Metaphor: A Practical Introduction. – Oxford: Oxford University Press, 2010.
9. Fernando C. Idioms and Idiomaticity. – Oxford: Oxford University Press, 1996.
10. Moon R. Fixed Expressions and Idioms in English: A Corpus-Based Approach. – Oxford: Clarendon Press, 1998.
11. Dobrovol’skij D., Piirainen E. Figurative Language: Cross-Cultural and Cross-Linguistic Perspectives. – Amsterdam: Elsevier, 2005.
PDFni ko'rish O‘xshash maqolalar