Oʻzbekcha
O‘ZBEK TILIDA RANG-TUS KONSEPTLARINING LISONIY-MADANIY KOD SIFATIDA SHAKLLANISHI VA DISKURSIV VOQELANISHI
Jurnal
Filologiyaning dolzarb masalalari
Nashr
“Filologiyaning dolzarb masalalari” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani
Annotatsiya
Mazkur maqolada o‘zbek tilidagi rang-tus konseptlarining shakllanishi, konseptual-semantik tuzilishi, milliy-madaniy mazmuni va turli diskurslarda voqelanish xususiyatlari lingvomadaniy hamda kognitiv yondashuv asosida tahlil qilinadi. Rang nomlari tabiiy til tizimida faqat predmetning ko‘rish orqali idrok qilinadigan belgisini ifodalovchi nominativ vosita emas, balki xalqning tarixiy tajribasi, urf-odati, e’tiqodi, estetik qarashlari, ijtimoiy munosabatlari va qadriyatlarini kodlovchi murakkab lisoniy-madaniy birlik sifatida namoyon bo‘lishi asoslanadi. Rang-tus konseptining perseptiv-denotativ, obrazli-assotsiativ, ramziy, aksiologik va madaniy-pragmatik qatlamlari o‘zaro bog‘liq holda ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar
rang-tus
rang konsepti
lingvomadaniyat
madaniy kod
konseptuallashuv
aksiologiya
konnotatsiya
diskurs
pragmatika
rang ramzi
o‘zbek tili
Русский
В данной статье на основе лингвокультурологического и когнитивного подходов анализируются формирование цветовых концептов в узбекском языке, их концептуально-семантическая структура, национально-культурное содержание и особенности реализации в различных дискурсах. Обосновывается, что цветообозначения в системе естественного языка выступают не просто как номинативные средства, выражающие визуально воспринимаемые признаки предметов, а как сложные языково-культурные единицы, кодирующие исторический опыт, традиции, верования, эстетические взгляды, социальные отношения и ценности народа. Перцептивно-денотативный, образно-ассоциативный, символический, аксиологический и культурно-прагматический пласты цветового концепта рассматриваются в тесной взаимосвязи
цвет
цветовой концепт
лингвокультурология
культурный код
концептуализация
аксиология
коннотация
дискурс
прагматика
цветовой символ
узбекский язык
English
This article analyzes the formation, conceptual-semantic structure, national-cultural content, and realization features of color concepts in the Uzbek language within various discourses based on linguocultural and cognitive approaches. It is substantiated that color terms in the natural language system are not merely nominative units expressing visually perceived features of objects, but act as complex linguistic and cultural units encoding the historical experience, traditions, beliefs, aesthetic views, social relations, and values of the people. The perceptual-denotative, figurative-associative, symbolic, axiological, and cultural-pragmatic layers of the color concept are examined in close interconnection.
color
color concept
linguoculture
cultural code
conceptualization
axiology
connotation
discourse
pragmatics
color symbol
Uzbek language
1. Berlin B., Kay P. Basic Color Terms: Their Universality and Evolution. – Berkeley; Los Angeles: University of California Press, 1969. – 178 p.
2. Rosch E. Principles of Categorization // Cognition and Categorization / Ed. by E. Rosch, B.B. Lloyd. – Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, 1978. – P. 27–48.
3. Wierzbicka A. The Meaning of Color Terms: Semantics, Culture, and Cognition // Cognitive Linguistics. – 1990. – Vol. 1. – № 1. – P. 99–150.
4. Бахилина Н.Б. История цветообозначений в русском языке. – М.: Наука, 1975. – 288 с.
5. Фрумкина Р.М. Цвет, смысл, сходство: аспекты психолингвистического анализа. – М.: Наука, 1984.
6. Кульпина В.Г. Лингвистика цвета: Термины цвета в польском и русском языках. – М.: Московский лицей, 2001. – 470 с.
7. Степанов Ю.С. Константы. Словарь русской культуры. Опыт исследования. – М.: Школа «Языки русской культуры», 1997. – 824 с.
8. Телия В.Н. Русская фразеология: семантический, прагматический и лингвокультурологический аспекты. – М.: Школа «Языки русской культуры», 1996. – 288 с.
9. Карасик В.И. Языковой круг: личность, концепты, дискурс. – Волгоград: Перемена, 2002. – 477 с.
10. Красных В.В. Этнопсихолингвистика и лингвокультурология. – М.: Гнозис, 2002. – 284 с.
11. Содиқова М. Ҳозирги ўзбек тилида сифат. – Тошкент: Фан, 1974. – 174 б.
12. Неъматов Ҳ., Расулов Р. Ўзбек тили систем лексикологияси асослари. – Тошкент: Ўқитувчи, 1995.
13. Искандарова Ш.М. Ўзбек тили лексикасини мазмуний майдон сифатида ўрганиш (шахс микромайдони): Филол. фан. д-ри ... дисс. автореф. – Тошкент, 1999.
14. Миртожиев М., Тоҳиров З. Сўз маъносининг бўёғи. – Тошкент: Ўзбекистон, 1980.
15. Абдуллаев А. Ўзбек тилида экспрессивликнинг ифодаланиши. – Тошкент: Фан, 1983. – 90 б.
16. Мамадалиева М. Ўзбек тилида номинатив бирликларнинг коннотатив аспекти: Филол. фан. номз. ... дисс. автореф. – Тошкент, 1997.
17. Мамаражабова З. Ўзбек тилида сифатларнинг коннотатив маънолари: Филол. фан. номз. ... дисс. – Тошкент, 2004. – 179 б.
18. Xrojiddinova M.M. O‘zbek tilida rang-tus bildiruvchi so‘zlar konnotatsiyasi: Filol. fan. bo‘yicha fals.d-ri (PhD) ... diss. avtoref. – Qo‘qon, 2023. – 57 b.