Русский
КУЛЬТУРНЫЕ КОНЦЕПТЫ В УЗБЕКСКОЙ И АНГЛИЙСКОЙ ЯЗЫКОВЫХ КАРТИНАХ МИРА
Jurnal
Filologiyaning dolzarb masalalari
Nashr
“Filologiyaning dolzarb masalalari” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani
Annotatsiya
В статье в сопоставительном аспекте рассматриваются культурные (лингвокультурные) концепты в узбекской и английской языковых картинах мира. Обобщены теоретические основания исследования: понятия языковой картины мира и концепта, лингвокультурологический, когнитивный, этнопрагматический (теория естественного семантического метаязыка) и культурно-лингвистический подходы. На материале концептов ГОСТЬ / MEHMON, СЕРДЦЕ-ДУША / KO‘NGIL, СТЫД / UYAT–ANDISHA, ОБЩИНА / MAHALLA и PRIVACY, FAIRNESS, ACHIEVEMENT показано, что различия двух картин мира проявляются в лексической лакунарности, наборе устойчивых выражений, паремиях и метафорических моделях. Сделан вывод о том, что узбекская картина мира тяготеет к релятивно-коллективистской, а английская — к индивидоцентрической ценностной ориентации, причем под влиянием глобализации граница между ними размывается.
Kalit so‘zlar
языковая картина мира
лингвокультурный концепт
сопоставительная лингвокультурология
узбекский язык
английский язык
культурная лакуна
ценности.
Oʻzbekcha
Maqolada o‘zbek va ingliz tillaridagi lingvomadaniy konseptlar til manzarasi doirasida qiyosiy jihatdan tahlil qilinadi. Til manzarasi va konsept tushunchalari, shuningdek lingvomadaniy, kognitiv, etnopragmatik (tabiiy semantik metatil nazariyasi) va madaniy lingvistik yondashuvlarning nazariy asoslari bayon etilgan. MEHMON, KO‘NGIL, UYAT–ANDISHA, MAHALLA hamda inglizcha PRIVACY, FAIRNESS, ACHIEVEMENT konseptlari misolida ikki til manzarasi o‘rtasidagi farqlar leksik bo‘shliqlar, turg‘un birikmalar, maqollar va metaforik modellarda namoyon bo‘lishi ko‘rsatilgan. O‘zbek til manzarasi aloqadorlikka va jamoaviylikka, ingliz til manzarasi esa shaxsni markazga qo‘yuvchi qadriyatlarga moyilligi, globallashuv ta’sirida bu chegara xiralashib borayotgani xulosa qilingan.
til manzarasi
lingvomadaniy konsept
qiyosiy lingvokulturologiya
o‘zbek tili
ingliz tili
madaniy bo‘shliq
qadriyatlar
English
The article offers a contrastive study of cultural (linguocultural) concepts in the Uzbek and English linguistic worldviews. It outlines the theoretical foundations of the research: the notions of linguistic worldview and concept, and the linguoculturological, cognitive, ethnopragmatic (Natural Semantic Metalanguage) and Cultural Linguistics approaches. Drawing on the concepts GUEST / MEHMON, HEART-SOUL / KO‘NGIL, SHAME / UYAT–ANDISHA, COMMUNITY / MAHALLA, and PRIVACY, FAIRNESS, ACHIEVEMENT, the study shows that differences between the two worldviews are manifested in lexical gaps, sets of idiomatic expressions, proverbs and metaphorical models. It is concluded that the Uzbek worldview tends toward a relational-collectivist value orientation, whereas the English one tends toward an individual-centred orientation, although globalisation is blurring the boundary between them.
linguistic worldview
linguocultural concept
contrastive linguoculturology
Uzbek language
English language
cultural lacuna
values.
1. Воркачёв С. Г. Лингвокультурная концептология: становление и перспективы // Известия РАН. Серия литературы и языка. 2007. Т. 66, № 2. С. 13–22.
2. Гумбольдт В. фон. Избранные труды по языкознанию. М.: Прогресс, 1984.
3. Карасик В. И. Языковой круг: личность, концепты, дискурс. Волгоград: Перемена, 2002.
4. Маслова В. А. Лингвокультурология. М.: Академия, 2001.
5. Слышкин Г. Г. От текста к символу: лингвокультурные концепты прецедентных текстов в сознании и дискурсе. М.: Academia, 2000.
6. Степанов Ю. С. Константы: словарь русской культуры. 3-е изд. М.: Академический проект, 2004.
7. Goddard C. (ed.) Ethnopragmatics: Understanding Discourse in Cultural Context. Berlin: Mouton de Gruyter, 2006.
8. Goddard C., Wierzbicka A. Words and Meanings: Lexical Semantics Across Domains, Languages, and Cultures. Oxford: Oxford University Press, 2014.
9. Hall E. T. Beyond Culture. New York: Anchor Press, 1976.
10. Jo‘raxolova B. Q. Frazeologik olam tasviri lingvokulturologiya obyekti sifatida // O‘zbekistonda xorijiy tillar. 2023. № 1 (48). P. 53–64.
11. Kövecses Z. Metaphor in Culture: Universality and Variation. Cambridge: Cambridge University Press, 2005.
12. Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press, 1980.
13. Safarov Sh. Kognitiv tilshunoslik. Jizzax: Sangzor, 2006.
14. Sharifian F. Cultural Conceptualisations and Language: Theoretical Framework and Applications. Amsterdam: John Benjamins, 2011.
15. Sharifian F. Cultural Linguistics: Cultural Conceptualisations and Language. Amsterdam: John Benjamins, 2017.
16. Wierzbicka A. Understanding Cultures through Their Key Words: English, Russian, Polish, German, and Japanese. Oxford: Oxford University Press, 1997.
17. Wierzbicka A. English: Meaning and Culture. Oxford: Oxford University Press, 2006.
18. Wierzbicka A. Imprisoned in English: The Hazards of English as a Default Language. Oxford: Oxford University Press, 2014.