Oʻzbekcha
KINOYA VA SARKAZMNING NAZARIY-LINGVISTIK ASOSLARI: SEMIOTIK, KOGNITIV VA PRAGMATIK TAHLIL (O‘ZBEK TILI MATERIALLARI ASOSIDA)
Jurnal
Filologiyaning dolzarb masalalari
Nashr
“Filologiyaning dolzarb masalalari” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani
Annotatsiya
Ushbu ilmiy maqolada kinoya va sarkazm hodisalarining zamonaviy tilshunoslikdagi nazariy asoslari – semiotik, kognitiv, psixolingvistik, pragmatik hamda tarjimashunoslik yondashuvlari prizmasida kompleks tadqiq etiladi. Ferdinand de Sossyur va Charlz Pirsning semiotik modellari, J. Lakoff va M. Jonsonning kognitiv metafora konsepsiyasi hamda Pol Graysning kommunikativ implikatura nazariyasi asosida kinoyaning ma’no hosil qilish mexanizmlari tahlil qilinadi. Shuningdek, o‘zbek tilidagi “zaharxanda kinoya”, “istehzo” va “pisanda” kabi konseptual birliklarning lisoniy va pragmatik xususiyatlari ochib beriladi hamda E. Nida modeli asosida ularning tarjimadagi ekvivalentlik muammolari ko‘rsatiladi.
Kalit so‘zlar
kinoya
sarkazm
zaharxanda kinoya
istehzo
semiotika
kognitiv tilshunoslik
implikatura
dinamik ekvivalentlik.
Русский
ТЕОРЕТИКО-ЛИНГВИСТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ИРОНИИ И САРКАЗМА: СЕМИОТИЧЕСКИЙ, КОГНИТИВНЫЙ И ПРАГМАТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ (НА МАТЕРИАЛЕ УЗБЕКСКОГО ЯЗЫКА)
В данной научной статье явления иронии и сарказма комплексно исследуются сквозь призму их теоретических основ в современной лингвистике: семиотического, когнитивного, психолингвистического, прагматического и переводоведческого подходов. На основе семиотических моделей Фердинанда де Соссюра и Чарльза Пирса, концепции когнитивной метафоры Дж. Лакоффа и М. Джонсона, а также теории коммуникативной импликатуры Пола Грайса анализируются механизмы смыслообразования иронии. Кроме того, раскрываются языковые и прагматические особенности таких концептуальных единиц в узбекском языке, как «захарханда кинойа» (едкая ирония), «истехзо» (насмешка/сарказм) и «писанда» (подколка/намёк), а также на основе модели Э. Ниды показаны проблемы эквивалентности при их переводе.
ирония
сарказм
едкая ирония
насмешка
семиотика
когнитивная лингвистика
импликатура
динамическая эквивалентность.
English
THEORETICAL AND LINGUISTIC FOUNDATIONS OF IRONY AND SARCASM: SEMIOTIC, COGNITIVE, AND PRAGMATIC ANALYSIS (BASED ON UZBEK LANGUAGE MATERIALS)
This research article provides a comprehensive investigation into the phenomena of irony and sarcasm through the prism of their theoretical foundations in modern linguistics: semiotic, cognitive, psycholinguistic, pragmatic, and translation studies approaches. Based on the semiotic models of Ferdinand de Saussure and Charles Peirce, George Lakoff and Mark Johnson's conceptual metaphor theory, and Paul Grice's conversational implicature theory, the mechanisms of meaning generation in irony are analyzed. Furthermore, the linguistic and pragmatic features of conceptual units in the Uzbek language—such as "zaharxanda kinoya" (bitter irony), "istehzo" (sarcasm/mockery), and "pisanda" (innuendo/dig)—are elucidated, and the problems of translational equivalence are demonstrated using Eugene Nida's model.
irony
sarcasm
bitter irony
mockery
semiotics
cognitive linguistics
implicature
dynamic equivalence.
1. Saussure F. de. Cours de linguistique générale. – Paris: Payot, 1916. – 331 p.
2. Peirce C. S. Collected Papers of Charles Sanders Peirce. Vol. 2: Elements of Logic. – Cambridge: Harvard University Press, 1932. – 535 p.
3. Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. – Chicago: University of Chicago Press, 1980. – 242 p.
4. Grice H. P. Logic and Conversation // Syntax and Semantics. Vol. 3: Speech Acts. – New York: Academic Press, 1975. – P. 41-58.
5. Chomsky N. Language and Mind. – New York: Harcourt, Brace & World, 1968. – 88 p.
6. Nida E. A. Toward a Science of Translating. – Leiden: E. J. Brill, 1964. – 331 p.
7. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 5 jildlik. 2-jild. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006. – 672 b.
8. Hojiyev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. – Toshkent: O‘qituvchi, 1985. – 144 b.
9. Ўзбек тилининг изoҳли луғaти, 80000 дaн ортиқ сўз вa сўз биpикмaси, 70-бeт, https://www.ziyouz.com/books/uzbek_tilining_izohli_lugati/
10. Ўзбек тилининг изoҳли луғaти, 80000 дaн ортиқ сўз вa сўз биpикмaси, 69-бeт, Ziyouz.com кутубхoнaси