Oʻzbekcha
BOSHLANG'ICH SINF O'QUVCHILARIGA MORFOLOGIK TUSHUNCHALARNI (SO'Z TURKUMLARINI) O'RGATISHNING PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Jurnal
"Boshlang‘ich ta’lim tizimida zamonaviy kompetensiyalarni rivojlantirish: integrativ yondashuvlar va amaliy yechimlar" mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjumani
Nashr
"Boshlang‘ich ta’lim tizimida zamonaviy kompetensiyalarni rivojlantirish: integrativ yondashuvlar va amaliy yechimlar" mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjumani
Annotatsiya
Maqolada boshlang'ich sinf o'quvchilariga morfologik tushunchalarni — so'z turkumlarini — o'rgatish jarayonining pedagogik-psixologik xususiyatlari tahlil qilingan. 7–10 yoshli o'quvchilarning diqqat, xotira va tafakkur rivojlanishi xususiyatlari, grammatik tushunchaning bosqichma-bosqich (idrok etish, tasavvur hosil qilish, tushunchani shakllantirish, amaliy qo'llash) o'zlashtirilishi mexanizmi yoritilgan. Alohida o'rin so'zning leksik ma'nosi bilan grammatik ma'nosini farqlashdagi qiyinchiliklarga, shuningdek analiz-sintez, induksiya-deduksiya metodlarining psixologik asoslariga berilgan. Tadqiqotda psixologik-pedagogik adabiyotlar tahlili va o'quv jarayonini kuzatish metodlaridan foydalanilgan. Natijalar o'quvchining yosh xususiyatlarini hisobga olmasdan tuzilgan mashqlar morfologik tushunchani o'zlashtirish samaradorligini pasaytirishini ko'rsatadi.
Kalit so‘zlar
boshlang'ich ta'lim
morfologiya
tafakkur
so'z turkumlari
yosh psixologiyasi
grammatik tushuncha
analiz-sintez
Русский
В статье анализируются педагогико-психологические особенности процесса обучения младших школьников морфологическим понятиям — частям речи. Раскрыты особенности развития внимания, памяти и мышления учащихся 7–10 лет, а также механизм поэтапного (восприятие, формирование представления, образование понятия, практическое применение) усвоения грамматического понятия. Особое внимание уделено трудностям разграничения лексического и грамматического значения слова, а также психологическим основам методов анализа-синтеза, индукции и дедукции. В исследовании использованы анализ психолого-педагогической литературы и метод наблюдения за учебным процессом. Результаты показывают, что игнорирование возрастных особенностей учащихся при составлении упражнений снижает эффективность усвоения морфологических понятий.
морфология
мышление
начальное образование
части речи
возрастная психология
грамматическое понятие
анализ-синтез
English
The article analyzes the pedagogical and psychological characteristics of teaching morphological concepts — parts of speech — to primary school pupils. It examines the attention, memory, and thinking development of 7–10-year-old pupils, as well as the stage-by-stage mechanism (perception, forming an idea, concept formation, practical application) by which grammatical concepts are acquired. Particular attention is given to the difficulty pupils face in distinguishing a word's lexical meaning from its grammatical meaning, and to the psychological grounds of the analysis-synthesis and induction-deduction methods. The study draws on an analysis of psychological-pedagogical literature and observation of the learning process. The findings show that exercises designed without regard to pupils' age characteristics reduce the effectiveness of acquiring morphological concepts.
morphology
primary education
thinking
parts of speech
developmental psychology
grammatical concept
analysis-synthesis
1. O'zbekiston Respublikasi umumiy o'rta ta'lim Davlat ta'lim standarti (boshlang'ich ta'lim bosqichi). – Toshkent, 2021.
2. Rivojlanish va yosh psixologiyasi: o'quv qo'llanma. – Toshkent: O'qituvchi.
3. Ona tili o'qitish metodikasi: o'quv qo'llanma. – Jizzax: JDPI, 2020.
4. Boshlang'ich sinf o'quvchilarining lingvistik kompetensiyasini rivojlantirish masalalari // journals.nuu.uz ilmiy jurnali maqolasi.
5. G'afforova T. Boshlang'ich ta'limda zamonaviy pedagogik texnologiyalar: o'quv qo'llanma. – Toshkent: "Tafakkur" nashriyoti, 2011.
6. Boshlang'ich sinf ona tili darslarida qo'llaniladigan metodlar // CyberLeninka ilmiy elektron kutubxonasi.
7. Xakimova Z.A. Boshlang'ich sinf o'quvchilariga olmosh so'z turkumini o'rgatish texnologiyalari // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 2021, №11.
8. Yo'ldoshev J.G'., Usmonov S. Pedagogik texnologiyalar asoslari. – Toshkent, 2004.
9. Boshlang'ich sinf ona tili darslarida morfologik tushunchalarni takomillashtirish // Zenodo ilmiy maqolalar arxivi, DOI: 10.5281/zenodo.19797421.