Oʻzbekcha
BOSHLANG'ICH SINF O'QUVCHILARIGA MORFOLOGIK TUSHUNCHALARNI (SO'Z TURKUMLARINI) O'RGATISHNING PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Journal
"Boshlang‘ich ta’lim tizimida zamonaviy kompetensiyalarni rivojlantirish: integrativ yondashuvlar va amaliy yechimlar" mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjumani
Issue
"Boshlang‘ich ta’lim tizimida zamonaviy kompetensiyalarni rivojlantirish: integrativ yondashuvlar va amaliy yechimlar" mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjumani
Abstract
Maqolada boshlang'ich sinf o'quvchilariga morfologik tushunchalarni — so'z turkumlarini — o'rgatish jarayonining pedagogik-psixologik xususiyatlari tahlil qilingan. 7–10 yoshli o'quvchilarning diqqat, xotira va tafakkur rivojlanishi xususiyatlari, grammatik tushunchaning bosqichma-bosqich (idrok etish, tasavvur hosil qilish, tushunchani shakllantirish, amaliy qo'llash) o'zlashtirilishi mexanizmi yoritilgan. Alohida o'rin so'zning leksik ma'nosi bilan grammatik ma'nosini farqlashdagi qiyinchiliklarga, shuningdek analiz-sintez, induksiya-deduksiya metodlarining psixologik asoslariga berilgan. Tadqiqotda psixologik-pedagogik adabiyotlar tahlili va o'quv jarayonini kuzatish metodlaridan foydalanilgan. Natijalar o'quvchining yosh xususiyatlarini hisobga olmasdan tuzilgan mashqlar morfologik tushunchani o'zlashtirish samaradorligini pasaytirishini ko'rsatadi.
Keywords
analiz-sintez
boshlang'ich ta'lim
grammatik tushuncha
morfologiya
so'z turkumlari
tafakkur
yosh psixologiyasi
Русский
В статье анализируются педагогико-психологические особенности процесса обучения младших школьников морфологическим понятиям — частям речи. Раскрыты особенности развития внимания, памяти и мышления учащихся 7–10 лет, а также механизм поэтапного (восприятие, формирование представления, образование понятия, практическое применение) усвоения грамматического понятия. Особое внимание уделено трудностям разграничения лексического и грамматического значения слова, а также психологическим основам методов анализа-синтеза, индукции и дедукции. В исследовании использованы анализ психолого-педагогической литературы и метод наблюдения за учебным процессом. Результаты показывают, что игнорирование возрастных особенностей учащихся при составлении упражнений снижает эффективность усвоения морфологических понятий.
анализ-синтез
возрастная психология
грамматическое понятие
морфология
мышление
начальное образование
части речи
English
The article analyzes the pedagogical and psychological characteristics of teaching morphological concepts — parts of speech — to primary school pupils. It examines the attention, memory, and thinking development of 7–10-year-old pupils, as well as the stage-by-stage mechanism (perception, forming an idea, concept formation, practical application) by which grammatical concepts are acquired. Particular attention is given to the difficulty pupils face in distinguishing a word's lexical meaning from its grammatical meaning, and to the psychological grounds of the analysis-synthesis and induction-deduction methods. The study draws on an analysis of psychological-pedagogical literature and observation of the learning process. The findings show that exercises designed without regard to pupils' age characteristics reduce the effectiveness of acquiring morphological concepts.
analysis-synthesis
developmental psychology
grammatical concept
morphology
parts of speech
primary education
thinking
1. O'zbekiston Respublikasi umumiy o'rta ta'lim Davlat ta'lim standarti (boshlang'ich ta'lim bosqichi). – Toshkent, 2021.
2. Rivojlanish va yosh psixologiyasi: o'quv qo'llanma. – Toshkent: O'qituvchi.
3. Ona tili o'qitish metodikasi: o'quv qo'llanma. – Jizzax: JDPI, 2020.
4. Boshlang'ich sinf o'quvchilarining lingvistik kompetensiyasini rivojlantirish masalalari // journals.nuu.uz ilmiy jurnali maqolasi.
5. G'afforova T. Boshlang'ich ta'limda zamonaviy pedagogik texnologiyalar: o'quv qo'llanma. – Toshkent: "Tafakkur" nashriyoti, 2011.
6. Boshlang'ich sinf ona tili darslarida qo'llaniladigan metodlar // CyberLeninka ilmiy elektron kutubxonasi.
7. Xakimova Z.A. Boshlang'ich sinf o'quvchilariga olmosh so'z turkumini o'rgatish texnologiyalari // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 2021, №11.
8. Yo'ldoshev J.G'., Usmonov S. Pedagogik texnologiyalar asoslari. – Toshkent, 2004.
9. Boshlang'ich sinf ona tili darslarida morfologik tushunchalarni takomillashtirish // Zenodo ilmiy maqolalar arxivi, DOI: 10.5281/zenodo.19797421.