Oʻzbekcha
TALABALARNING KASBIY KOMPETENSIYALARINI SHAKLLANTIRISHDA RAQAMLI VA REAL LABORATORIYALARNING KOGNITIV MUTANOSIBLIGI.
Journal
Maktabgacha ta’limni barqaror rivojlantirish: global tendensiyalar, milliy tajriba va strategik yechimlar
Issue
Maktabgacha ta’limni barqaror rivojlantirish: global tendensiyalar, milliy tajriba va strategik yechimlar
Abstract
Ushbu maqolada yuqori molekulyar birikmalar kimyosini o‘qitishda raqamli va real laboratoriya mashg‘ulotlarini kognitiv jihatdan uyg‘unlashtirishning metodik imkoniyatlari yoritilgan. Raqamli laboratoriyalardan foydalanish orqali murakkab molekulyar jarayonlarni vizual modellashtirish, talabalarning kognitiv yuklamasini kamaytirish va real tajribaga dastlabki tayyorgarligini shakllantirish imkoniyatlari tahlil qilingan. Real laboratoriya mashg‘ulotlari esa kimyoviy moddalar va jihozlar bilan ishlash, xavfsizlik qoidalariga rioya qilish hamda eksperimental ko‘nikmalarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Maqolada laboratoriya mashg‘ulotlarini tayyorgarlik, eksperimental va tahliliy bosqichlarda tashkil etish modeli taklif etilgan. Shuningdek, ChemDraw, PhET, Origin, Excel va boshqa raqamli vositalardan foydalanish orqali polimerlanish kinetikasi, viskozimetriya va molekulyar massa bilan bog‘liq jarayonlarni o‘rganish imkoniyatlari ko‘rsatilgan. Mazkur integratsion yondashuv talabalarda gnostik-tahliliy, eksperimental-texnologik va raqamli-metodik kompetensiyalarni izchil shakllantirishga xizmat qiladi.
Keywords
ChemDraw
Excel
PhET
Yuqori molekulyar birikmalar
aralash ta’lim
kasbiy kompetensiya
kognitiv mutanosiblik
kognitiv yuklama
molekulyar massa
polimerlanish
raqamli laboratoriya
raqamli texnologiyalar
real laboratoriya
virtual laboratoriya
viskozimetriya
Русский
В данной статье освещены методические возможности когнитивной интеграции цифровых и реальных лабораторных занятий при обучении химии высокомолекулярных соединений. Проанализированы возможности визуального моделирования сложных молекулярных процессов, снижения когнитивной нагрузки студентов и формирования их начальной готовности к реальному эксперименту посредством использования цифровых лабораторий. Реальные же лабораторные занятия служат для работы с химическими веществами и оборудованием, соблюдения правил техники безопасности и развития экспериментальных навыков. В статье предложена модель организации лабораторных занятий по подготовительному, экспериментальному и аналитическому этапам. Также показаны возможности изучения процессов, связанных с кинетикой полимеризации, вискозиметрией и молекулярной массой, с использованием таких цифровых инструментов, как ChemDraw, PhET, Origin, Excel и других. Данный интеграционный подход служит последовательному формированию у студентов гностико-аналитических, экспериментально-технологических и цифро-методических компетенций.
ChemDraw
Excel
PhET
виртуальная лаборатория
вискозиметрия
высокомолекулярные соединения
когнитивная нагрузка
когнитивная соразмерность
молекулярная масса
полимеризация
профессиональная компетенция
реальная лаборатория
смешанное обучение
цифровая лаборатория
цифровые технологии
English
This article highlights the methodological possibilities of cognitively integrating digital and real laboratory sessions in teaching the chemistry of high-molecular compounds. It analyzes the potential of using digital laboratories for visual modeling of complex molecular processes, reducing students' cognitive load, and forming their initial readiness for real experiments. Real laboratory sessions, in turn, serve to develop skills in working with chemical substances and equipment, complying with safety regulations, and developing experimental skills. The article proposes a model for organizing laboratory sessions across preparatory, experimental, and analytical stages. It also demonstrates the possibilities of studying processes related to polymerization kinetics, viscometry, and molecular mass using digital tools such as ChemDraw, PhET, Origin, Excel, and others. This integrative approach serves the consistent formation of gnostic-analytical, experimental-technological, and digital-methodological competencies in students.
ChemDraw
Excel
PhET
blended learning
cognitive load
cognitive proportionality
digital laboratory
digital technologies
high-molecular compounds
molecular mass
polymerization
professional competence
real laboratory
virtual laboratory
viscometry
1. Sweller J. Cognitive load during problem solving: Effects on learning // Cognitive Science. – 1988. – Vol. 12, № 2. – P. 257–285.
2. Sweller J. Cognitive load theory, learning difficulty, and instructional design // Learning and Instruction. – 1994. – Vol. 4, № 4. – P. 295–312.
3. Sweller J., van Merriënboer J.J.G., Paas F. Cognitive Architecture and Instructional Design: 20 Years Later // Educational Psychology Review. – 2019. – Vol. 31, № 2. – P. 261–292.
4. Graham C.R. Blended learning systems: Definition, current trends, and future directions // Handbook of Blended Learning: Global Perspectives, Local Designs / Ed. by C.J. Bonk, C.R. Graham. – San Francisco: Pfeiffer Publishing, 2006. – P. 3–21.
5. Тагер А.А. Физикохимия полимеров. – М.: Научный мир, 2007. – 384 с.
6. Schneider J., Felkai C., Munro I. A Comparison of Real and Virtual Laboratories for Pharmacy Teaching // Pharmacy. – 2022. – Vol. 10, № 5. – Art. 133.
7. Virtual chemical laboratories: A systematic literature review of research, technologies and instructional design // Computers & Education. – 2021 (ScienceDirect nashri).
8. Ningrum S.A., Rohman I., Gumilar G.G., Mudzakir A., Hana M.N., Nais M.K. Effectiveness of PhET Simulations on Learning Outcomes in Science and Chemistry Education: A Systematic Review // Multimodal Technologies and Interaction. – 2026. – Vol. 10, № 7. – Art. 69.
9. PhET Interactive Simulations: Transformative Tools for Teaching Chemistry // Research Gate / Journal of Chemical Education materiallari asosida.
10. The Effect of Virtual Laboratories on the Academic Achievement of Undergraduate Chemistry Students: Quasi-Experimental Study // JMIR Formative Research. – 2024. – Vol. 8. – Art. E 64476.
11. Raxmatullayev N.G., Omonov X.T., Mirkomilov Sh.M. Kimyo o'qitish metodikasi. – Toshkent: "O'qituvchi" nashriyoti, 2013 y.
12. Asкarov I.R., Isaеv Yu.T., Maxsumov A.G., Qirg'izov Sh. Organik kimyo. – Toshkent: G'ofur G'ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2012y.
13. G'opporov A.R., Saidov D.X., Saidov Yo'.X. Virtual o'quv muhitidan foydalangan holda kimyo fanini o'rgatish va o'rganish. Maktabda virtual laboratoriyalardan va kompyuter dasturlaridan foydalanib o'qitishning ahamiyati // Innovative Development in Educational Activities jurnali. – 2023 y. – T. 2, №8. – B. 642–648.