Oʻzbekcha
SO‘G‘D SAVDO TARMOQLARI VA QOG‘OZNING TRANSREGIONAL KOMMUNIKATSIYADAGI O‘RNI
Issue
Ta'lim ufqlari ilmiy-uslubiy jurnali 2-son
Abstract
Maqolada Buyuk Ipak yo‘li bo‘ylab shakllangan so‘g‘d savdo tarmoqlarida qog‘ozning yozma aloqa vositasi sifatidagi o‘rni o‘rganiladi. Tadqiqotning maqsadi qog‘ozdan foydalanishning dastlabki dalillarini aniqlash va ularni Samarqand qog‘ozchiligining shakllanishi haqidagi tarixshunoslik qarashlaridan farqlashdir. Manbaviy asosni Dunxuan yaqinidan topilgan, 313–314-yillarga oid “Qadimgi sug‘d maktublari”, International Dunhuang Programme kataloglari, Mug‘ tog‘i hujjatlari va ilmiy adabiyotlar tashkil etadi. Tarixiy-qiyosiy, manbashunoslik va kodikologik tavsiflarni tahlil qilish usullari qo‘llanildi. Natijalar IV asr boshlarida so‘g‘d savdogarlari va ularning oilalari qog‘ozdan siyosiy xabarlar, xo‘jalik topshiriqlari va shaxsiy yozishmalar uchun foydalanganini ko‘rsatadi. Samarqandga mo‘ljallangan 2-maktub shahar bilan transregional aloqalar mavjudligini yoritadi, ammo uning manzilga yetib borgani yoki Samarqandda qog‘oz ishlab chiqarilgani isbotlanmaydi. Shu sababli qog‘oz muomalasi va ishlab chiqarish texnologiyasining mahalliylashuvi mustaqil tarixiy jarayonlar sifatida talqin qilinadi. Bunda yozma aloqaning tashkiliy vazifasi bilan qog‘ozchilikning texnologik rivoji o‘rtasidagi tafovutga ham alohida e’tibor qaratiladi. 751-yilgi Talas jangi haqidagi an’anaviy qarashlar tanqidiy baholanib, keyingi arxeologik va materialshunoslik izlanishlari zarurligi asoslanadi.
Keywords
Buyuk Ipak yo‘li
Dunxuan
Qadimgi sug‘d maktublari
Samarqand
So‘g‘d savdogarlari
Talas jangi
qog‘oz
transregional kommunikatsiya
Русский
В статье рассматривается роль бумаги как средства письменной связи в согдийских торговых сетях, действовавших на Великом шёлковом пути. Цель исследования — выявить ранние свидетельства использования бумаги и отделить их от историографических представлений о возникновении бумажного производства в Самарканде. Источниковую основу составляют «Древние согдийские письма» 313–314 годов, обнаруженные близ Дуньхуана, каталоги International Dunhuang Programme, документы с горы Муг и научная литература. Применены историко-сравнительный метод, критика источников и анализ кодикологических описаний. Установлено, что в начале IV века согдийские купцы и члены их семей использовали бумагу для передачи политических известий, хозяйственных поручений и личных сообщений. Второе письмо, адресованное в Самарканд, отражает существование дальних коммуникационных связей, однако не доказывает ни его фактической доставки, ни местного изготовления бумаги. Поэтому распространение готового писчего материала и освоение технологии его производства рассматриваются как различные исторические процессы в Центральной Азии. Традиционная интерпретация битвы при Таласе 751 года подвергается критическому обсуждению. Подчёркивается необходимость дальнейших археологических и материаловедческих исследований.
Великий шёлковый путь
Дуньхуан
Самарканд
Таласская битва
бумага
древние согдийские письма
согдийские купцы
трансрегиональная коммуникация
English
Abstract. The article examines paper as a communication medium within Sogdian trading networks along the Silk Roads. It distinguishes early paper use from accounts of the origins of papermaking in Samarkand. The study draws on the Ancient Sogdian Letters, dated to approximately 313–314 CE and discovered near Dunhuang, the International Dunhuang Programme catalogues, documents from Mount Mugh, and scholarly literature. Methods include comparative history, source criticism, and codicological analysis. The findings show that early fourth-century Sogdian merchants and their families used paper to convey political news, commercial instructions, and personal messages. Ancient Letter 2, addressed to Samarkand, attests to long-distance connections but does not establish that the letter arrived there or that paper was manufactured locally. The circulation of finished paper and the adoption of papermaking technology are therefore treated as distinct processes. The Talas battle narrative is reassessed, highlighting the need for further archaeological and material studies.
Ancient Sogdian Letters
Battle of Talas
Dunhuang
Samarkand
Silk Roads
Sogdian merchants
paper
transregional communication
1.Согдийские тексты с горы Кружка. Чтение, перевод, комментарий. Выпуск II. Юридические документы и письма. Чтение, перевод и комментарии В. А. Лившица. М., 1962 г.
2.Шишкина Г. В., Сулейманов Р. Х., Кошеленко Г. А., Согд // Археология СССР. Древнейшие государства Кавказа и Средней Азии. Отв. ред. Г. А. Кошеленко. Москва: Наука, 1985.
3.Смирнова О. И., Очерки из истории Согда, М., 1971;
4. Ishoqov M., Sugʻdiyona tarix chorrahasida, T., 1990.
5. Ishoqov M., Unutilgan podsholikdan xatlar, T., 1992.
Eshov B., Sugʻdiyona tarixidan lavhalar, T., 2002.5.
Foydalanilgan internet manbalar:
6. International Dunhuang Programme.. Sogdian Ancient Letter 5 (Or.8212/100), British Library katalogi.
https://idp.bl.uk/collection/7856833C2027403BAAFB17C6D4A23F45/
7. Rischel, Anna-Grethe.. The Earliest Rag Papers? // IDP News, Autumn. – 2013.
https://idp.bl.uk/newsletters/autumn-2013/
8. Semenov, Gregory.. Mugh, Mount // Encyclopaedia Iranica. – 2002.
https://www.iranicaonline.org/articles/mugh-mount/
9. Sims-Williams, Nicholas.. Ancient Letters // Encyclopaedia Iranica. Vol. II, fasc. 1, pp. 7–9. – 1985.
https://www.iranicaonline.org/articles/ancient-letters/
10. Sims-Williams, Nicholas.. Sogdian Ancient Letter II // Monks and Merchants: Silk Road Treasures from Northwest China / ed. A. L. Juliano, J. A. Lerner. New York, pp. 47–49. – 2001.
https://soas-repository.worktribe.com/output/445759/sogdian-ancient-letter-ii
11. Sims-Williams, Nicholas.. The Sogdian Letters 1, 2, 3, 5. Texts and translations // British Library, IDP catalogue. – 2004.
https://idp.bl.uk/references/Sims-Williams_2004/
12. UNESCO International Centre for Documentary Heritage.. Collection of Documents from Mount Mugh // Memory of the World, International Register. – 2025.
https://www.unescoicdh.org/eng/print.php?code1=00000006&listCnt=10&menukey=289&mod=view&no=156547
13. University of Oxford, Invisible East.. Sogdian Documents: Catalogued Manuscripts and Documents. https://invisibleeast.site.ox.ac.uk/sogbacjudper