Oʻzbekcha
RAQAMLI DISKURSDA ELLIPTIK KONSTRUKSIYALARNI ANIQLASH VA LISONIY MUVOFIQLASHTIRISH MUAMMOSI: INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARI MISOLIDA
Journal
Filologiyaning dolzarb masalalari
Issue
“Filologiyaning dolzarb masalalari” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani
Abstract
Ushbu maqola zamonaviy amaliy tilshunoslik hamda qiyosiy-chog‘ishtirma tilshunoslikning eng dolzarb muammolaridan biri hisoblangan elektron muloqot va raqamli diskurs muhitida tabiiy til matnlaridagi elliptik konstruksiyalarni aniqlash hamda ularni semantik-sintaktik jihatdan qayta tiklash muammosiga bag‘ishlanadi. Maqolada ingliz va o‘zbek tillarining o‘zaro farqli grammatik, tipologik va tarkibiy-tizimli xususiyatlari translyatsiya jarayonlarida ellipsis hodisasini interpretatsiya qilish prizmasi orqali chog‘ishtiriladi. Tadqiqot davomida raqamli matn muhitining inson nutqidagi tejamkorlik prinsipiga asoslangan elliptik strukturalarni o‘girish va sintez qilish jarayonlarida yuzaga keltiradigan tizimli lisoniy nomutanosibliklari va xatoliklari tipologik jihatdan tahlil qilinadi. Olingan natijalar o‘zbek tili milliy korpusi algoritmlarini hamda mashina tarjimasi modellarining kognitiv-lingvistik bazalarini mukammallashtirish uchun va matn grammatikasi, qiyosiy sintaksis hamda tarjimashunoslikning nazariy-amaliy masalalarini takomillashtirish uchun xizmat qiladi.
Keywords
aglutinatsiya
analitizm
chog‘ishtirma tilshunoslik
ellipsis
lisoniy muvofiqlik
matn lingvistikasi
raqamli diskurs
sintaktik parallelizm
Русский
Данная статья посвящена проблеме идентификации эллиптических конструкций в текстах на естественном языке в среде электронной коммуникации и цифрового дискурса, которая считается одной из наиболее актуальных проблем современной прикладной лингвистики и сравнительной лингвистики, а также их семантико-синтаксической реконструкции. В статье проводится сравнение различных грамматических, типологических и структурно-системных особенностей английского и узбекского языков через призму интерпретации феномена эллипсиса в процессах перевода. В ходе исследования типологически анализируются систематические лингвистические несоответствия и ошибки, возникающие в процессах инверсии и синтеза эллиптических структур в цифровой текстовой среде на основе принципа экономии в человеческой речи. Полученные результаты служат для совершенствования алгоритмов национального корпуса узбекского языка и когнитивно-лингвистических основ моделей машинного перевода, а также для улучшения теоретических и практических вопросов текстовой грамматики, сравнительной синтаксиса и переводоведения.
агглютинация
аналитикизм
синтаксический параллелизм
сравнительная лингвистика
текстовая лингвистика
числовой дискурс
эллипсис
языковая связность
English
This research addresses one of the most pressing global challenges in modern computational and contrastive linguistics the problem of identifying and restoring elliptical constructions in natural language texts within digital discourse and automated translation environments. The paper presents a contrastive analysis of the distinct grammatical, typological, and structural-systemic features of English and Uzbek through the prism of interpreting ellipsis in digital communication. Throughout the study, the systematic linguistic inconsistencies and errors made by modern generative systems while decoding and translating elliptical structures based on the human principle of linguistic economy are typologically categorized and evaluated. The outcomes serve as an essential scientific and practical foundation for enhancing the algorithms of the national corpus and optimizing the cognitive-linguistic databases of translation models
agglutination
analytism
contrastive linguistics
digital discourse
ellipsis
linguistic alignment
syntactic parallelism
text linguistics
1. Safarov Sh. Kognitiv tilshunoslik. — Jizzax: Sangzor, 2006. — 92 b.
2. Mitkov R. Anaphora Resolution: Alternative Approaches and New Challenges // Computational Linguistics. — 2014. — Vol. 40, No. 2. — P. 112-135.
3. Mahmudov N. O‘zbek tili matnining sintaktik tahlili muammolari // O‘zbek tili va adabiyoti. — Toshkent, 2018. — № 4. — B. 85-91.
4. Jurafsky D, Martin J. H. Speech and Language Processing: An Introduction to Natural Language Processing and Computational Linguistics. — Prentice Hall, 2023. — 720 p.
5. Merchant J. The Syntax of Silence: Sluicing, Islands, and the Theory of Ellipsis. — Oxford: Oxford University Press, 2001. — 272 p.
6. Turney P. D, Pantel P. From Frequency to Meaning: Vector Space Models of Semantics // Journal of Artificial Intelligence Research. — 2010. — Vol. 37. — P. 141-188.
7. Manning C.D, Schütze H. Foundations of Statistical Natural Language Processing. — MIT Press, 1999. — 33p.
8. Sayfullayeva R. H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili (sintaksis masalalari). — Toshkent: Universitet, 2020. — 142-145 b.