Oʻzbekcha
OʻZBEK XALQ OGʻZAKI IJODIDA LEKSIK KODNING METALINGVISTIK VOSITALAR ORQALI IFODALANISHI (“ALPOMISH” DOSTONIDAGI YOR-YOR MISOLIDA)
Journal
Filologiyaning dolzarb masalalari
Issue
“Filologiyaning dolzarb masalalari” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani
Abstract
Maqolada oʻzbek xalq ogʻzaki ijodi namunasi – “Alpomish” dostonidagi yor-yor misolida oʻzbek tilining leksik kodi metalingvistik vositalar orqali qanday namoyon boʻlishi tahlil qilinadi. R. Yakobsonning til funksiyalari haqidagi nazariyasiga tayanib, poetik va metatil funksiyalarning oʻzaro munosabati hamda ekvivalentlik tamoyili asosida qurilgan parallel misralarning leksik-semantik xususiyatlari yoritiladi. Qoʻzi – qoʻy, qulun – ot kabi yosh bosqichini bildiruvchi leksemalar orqali matn tinglovchiga kod haqida bilvosita axborot berishi koʻrsatiladi. Shuningdek, metatil operatsiyalarning ona tilini oʻzlashtirishdagi ahamiyati, sheʼriy noaniqlik va takror hodisalari haqida xulosalar chiqariladi.
Keywords
metatil
metalingvistik funksiya
leksik kod
poetik funksiya
ekvivalentlik tamoyili
parallelizm
yor-yor
Alpomish” dostoni
noaniqlik
polisemiya
Русский
В статье на примере яр-яра из узбекского народного эпоса “Алпамыш” анализируется, каким образом лексический код узбекского языка проявляется посредством металингвистических средств. Опираясь на теорию языковых функций Р. Якобсона, автор рассматривает соотношение поэтической и метаязыковой функций, а также лексико-семантические особенности параллельных строк, построенных на принципе эквивалентности. Показано, что через лексемы, обозначающие возрастные стадии (қўзи – қўй “ягнёнок – овца», қулун – от «жеребёнок – лошадь”), текст косвенно сообщает слушателю сведения о коде. Сделаны выводы о значении метаязыковых операций при овладении родным языком, о поэтической неоднозначности и повторе.
метаязык
металингвистическая функция
лексический код
поэтическая функция
принцип эквивалентности
параллелизм
яр-яр
дастан “Алпамыш
неоднозначность
полисемия
English
The article analyses how the lexical code of the Uzbek language is revealed through metalinguistic means, using the yor-yor (wedding song) from the Uzbek folk epic “Alpomish” as an example. Drawing on R. Jakobson’s theory of language functions, it examines the relationship between the poetic and metalingual functions and the lexico-semantic features of parallel lines built on the principle of equivalence. It is shown that, through lexemes denoting stages of age (qo‘zi – qo‘y “lamb – sheep”, qulun – ot “foal – horse”), the text indirectly informs the listener about the code. Conclusions are drawn on the role of metalingual operations in mother-tongue acquisition, and on poetic ambiguity and repetition
metalanguage
metalingual function
lexical code
poetic function
principle of equivalence
parallelism
yor-yor
Alpomish” epic
ambiguity
polysemy
1. Hojiyev A. Lingvistik terminlarning izohli lugʻati. – Toshkent: Oʻqituvchi, 1985.
2. Mirzayev T. “Alpomish” dostonining oʻzbek variantlari. – Toshkent: Fan, 1968.
3. Jakobson R. Linguistics and Poetics // Style in Language / Ed. by T. A. Sebeok. – Cambridge (Mass.): MIT Press, 1960. – P. 350–377.
4. Jakobson R. Two Aspects of Language and Two Types of Aphasic Disturbances // Jakobson R., Halle M. Fundamentals of Language. – The Hague: Mouton, 1956.
5. Oʻzbek tilining izohli lugʻati. 5 jildlik. – Toshkent: Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006–2008.
6. Empson W. Seven Types of Ambiguity. – London: Chatto & Windus, 1930.
7. Białystok E. (ed.) Language Processing in Bilingual Children. – Cambridge: Cambridge University Press, 1991.
8. Sinclair A. Metalinguistic knowledge and language development // Knowledge and Language / Ed. by I. Kurcz, G. W. Shugar, J. Danks. – North Holland: Elsevier Science Publishers B. V., 1986. – P. 609–627.
9. Wenden A. Metacognition: an expanded view on the cognitive abilities of L2 learners // Language Learning. – 1987. – Vol. 37, No. 4. – P. 573–597.
10. van Kleeck A. The emergence of linguistic awareness: a cognitive framework // Merrill-Palmer Quarterly. – 1982. – Vol. 28, No. 2. – P. 237–265.
11. Karmiloff-Smith A. From meta-processes to conscious access: evidence from children’s metalinguistic and repair data // Cognition. – 1986. – Vol. 23. – P. 95–147.
12. Seliger H. W. On the nature and function of language rules in language teaching // TESOL Quarterly. – 1979. – Vol. 13. – P. 359–369.
13. Якобсон Р. Лингвистика и поэтика // Структурализм: «за» и «против». – Москва: Прогресс, 1975. – С. 193–230.