Oʻzbekcha
METAFORA, NUTQIY STRATEGIYALAR VA PRAGMATIK VOSITALARDAN FOYDALANISHDA GENDER FARQLARI
Journal
Filologiyaning dolzarb masalalari
Issue
“Filologiyaning dolzarb masalalari” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani
Abstract
Maqola rus va o‘zbek badiiy (nasriy va she’riy) diskursidagi metaforik modellar, nutqiy strategiyalar va pragmatik vositalarning gender xususiyatlarini qiyosiy tahlil qilishga bag‘ishlangan. L. Tolstoy, F. Dostoevskiy, I. Turgenev, A. Qodiriy asarlari, shuningdek A. Blok, S. Yesenin, A. Axmatova, M. Lermontov, V. Mayakovskiy, A. Navoiy, Zulfiya, E. Vohidov va A. Oripov she’riyati materiali asosida erkak va ayol obrazlarining tilda ifodalanish xususiyatlari ko‘rib chiqiladi. Rus adabiy an’anasi personajning individual ongini psixologik va falsafiy jihatdan ochib berishga yo‘naltirilgani, o‘zbek badiiy an’anasi esa shaxsning oila, vatan va ma’naviy qadriyatlar bilan bog‘liq ijtimoiy-axloqiy vazifasiga urg‘u berishi aniqlangan.
Keywords
gender tilshunosligi
metafora
nutqiy strategiya
pragmatika
badiiy diskurs
she’riy diskurs
rus adabiyoti
o‘zbek adabiyoti
Русский
Статья посвящена сопоставительному анализу гендерных особенностей метафорических моделей, речевых стратегий и прагматических средств в русском и узбекском художественном (прозаическом и поэтическом) дискурсе. На материале произведений Л. Толстого, Ф. Достоевского, И. Тургенева, А. Кадыри, а также поэзии А. Блока, С. Есенина, А. Ахматовой, М. Лермонтова, В. Маяковского, А. Навои, Зульфии, Э. Вахидова и А. Арипова рассматриваются особенности языковой репрезентации мужских и женских образов. Установлено, что русская литературная традиция ориентирована на психологическое раскрытие сознания персонажа, тогда как узбекская — на социально-нравственную функцию личности, связанную с семьёй и духовными ценностями.
гендерная лингвистика
метафора
речевая стратегия
прагматика
художественный дискурс
поэтический дискурс
русская литература
узбекская литература
English
The article presents a comparative analysis of gender-specific metaphorical models, speech strategies and pragmatic means in Russian and Uzbek literary (prose and poetic) discourse. Drawing on works by L. Tolstoy, F. Dostoevsky, I. Turgenev, A. Qodiriy, and the poetry of A. Blok, S. Yesenin, A. Akhmatova, M. Lermontov, V. Mayakovsky, A. Navoi, Zulfiya, E. Vohidov and A. Oripov, the study shows that the Russian literary tradition favours the psychological disclosure of a character’s consciousness, while the Uzbek tradition emphasises the socio-moral function of the individual tied to family and spiritual values.
gender linguistics
metaphor
speech strategy
pragmatics
literary discourse
poetic discourse
Russian literature
Uzbek literature
1. Tolstoy L. N. Urush va tinchlik // To‘liq asarlar to‘plami: 90 jildlik. — M.: Badiiy adabiyot, 1928–1958.
2. Dostoyevskiy F. M. Jinoyat va jazo // To‘liq asarlar to‘plami: 30 jildlik. — L.: Fan, 1972–1990.
3. Turgenev I. S. Otalar va bolalar // To‘liq asarlar va maktublar to‘plami: 30 jildlik. — M.: Fan, 1978–2014.
4. Qodiriy A. O‘tkan kunlar: roman / rus tiliga tarj. L. Bat, V. Smirnova. — Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1984. — 336 b.
5. Qodiriy A. Mehrobdan chayon: roman / rus tiliga tarj. V. Smirnova. — M.: Badiiy adabiyot, 1964. — 272 b.
6. Blok A. A. She’rlar va dostonlar. — («Shoir kutubxonasi» turkumi).
7. Yesenin S. A. She’rlar va dostonlar. — («Shoir kutubxonasi» turkumi).
8. Axmatova A. A. She’rlar va dostonlar. — («Shoir kutubxonasi» turkumi).
9. Lermontov M. Yu. She’rlar va dostonlar. — («Shoir kutubxonasi» turkumi).
10. Mayakovskiy V. V. She’rlar va dostonlar. — («Shoir kutubxonasi» turkumi).
11. Navoiy A. Tanlangan lirika.
12. Zulfiya. Tanlangan asarlar.
13. Vohidov E. Tanlangan asarlar.
14. Oripov A. Tanlangan asarlar.
15. Kirilina A. V. Gender: lingvistik jihatlar. — M.: Rossiya FA Sotsiologiya instituti, 1999. — 189 b. — ISBN 5-89697-42-0.
16. Metafora nazariyasi: to‘plam / kirish maqolasi va tuzuvchisi N. D. Arutyunova; umumiy tahriri N. D. Arutyunova va M. A. Jurinskaya. — M.: Progress, 1990. — 512 b. — ISBN 5-01-001599-4.
17. Lakoff J., Jonson M. Biz yashayotgan metaforalar / ingliz tilidan tarj. A. N. Baranov, A. V. Morozova; A. N. Baranovning tahriri va so‘zboshisi bilan. — M.: Editorial URSS, 2004. — 256 b. — ISBN 5-354-00222-2.
18. Safarov Sh. Pragmalingvistika: monografiya. — Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2008. — 318 b.