Oʻzbekcha
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA SHART ERGASH GAPLARNING BILVOSITA DIREKTIV NUTQ AKTLARINI IFODALASHDAGI O‘RNI
Journal
Filologiyaning dolzarb masalalari
Issue
“Filologiyaning dolzarb masalalari” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani
Abstract
Mazkur maqolada shart ergash gaplar — ingliz tilidagi if-konstruksiyalari va o‘zbek tilidagi -sa/agar shakllari — bilvosita direktiv nutq aktlarini ifodalovchi grammatik vosita sifatida tahlil qilinadi. Nutq aktlari nazariyasi (Ostin, 1962; Serl, 1969) hamda xushmuomalalik nazariyasi (Braun, Levinson, 1987) asosida, J.Ostenning Pride and Prejudice va A.Qodiriyning «O‘tkan kunlar» romanlaridan olingan dialogik parchalar tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shart konstruksiyalarining kontekstga qarab ikki xil pragmatik vazifa bajarishini ko‘rsatdi: ular direktivni yumshatib, hurmatli iltimosga aylantirishi yoki, aksincha, uni shartli ultimatum darajasiga kuchaytirishi mumkin. Shuningdek, ikki tilning grammatik farqi aniqlandi: ingliz tili bu ma’noni analitik — ikki gapli if-konstruksiya va modal fe’llar orqali, o‘zbek tili esa sintetik — -sa ravishdosh qo‘shimchasi va hurmat shakllari orqali ifodalaydi. Maqola natijalari mualliifning shart ergash gaplar va illokutsion kuch mavzusidagi magistrlik tadqiqoti uchun dastlabki empirik asos bo‘lib xizmat qiladi.
Keywords
chog‘ishtirma tilshunoslik
ingliz tili
o‘zbek tili
shart ergash gap
bilvosita direktiv
illokutsion kuch
nutq aktlari nazariyasi
xushmuomalalik strategiyalari
sintetik va analitik shakl
badiiy dialog
Русский
В статье рассматриваются условные придаточные предложения — английские конструкции с if и узбекские конструкции с -sa/agar — как грамматическое средство выражения косвенных директивных речевых актов. На основе теории речевых актов (Остин, 1962; Сёрл, 1969) и теории вежливости (Браун, Левинсон, 1987) анализируются диалогические фрагменты из романов «Гордость и предубеждение» Дж.Остин и «Минувшие дни» А.Кадыри. Результаты показывают, что условные конструкции выполняют две противоположные прагматические функции в зависимости от контекста: они могут смягчать директив до вежливой просьбы либо усиливать его до условного ультиматума. Выявлена также структурная асимметрия: в английском языке это значение передаётся аналитически — двусоставной конструкцией с if и модальными глаголами, в узбекском — синтетически, при помощи деепричастного суффикса -sa в сочетании с формами вежливости. Полученные результаты служат предварительной эмпирической базой для магистерского исследования автора по теме условных предложений и иллокутивной силы.
английский язык
сопоставительное языкознание
узбекский язык
условное придаточное предложение
косвенный директив
иллокутивная сила
теория речевых актов
стратегии вежливости
синтетическая и аналитическая форма
художественный диалог
English
This paper examines conditional clauses — English if-constructions and Uzbek -sa/agar forms — as a grammatical means of expressing indirect directive speech acts. Drawing on speech act theory (Austin, 1962; Searle, 1969) and politeness theory (Brown, Levinson, 1987), the study analyzes dialogic fragments from J.Austen’s Pride and Prejudice and A.Qodiriy’s «O‘tkan kunlar». The findings show that conditional structures perform two opposite pragmatic functions depending on context: they may soften a directive into a polite request, or intensify it into a conditional ultimatum. A structural asymmetry was also identified: English encodes this meaning analytically, through a biclausal if-construction with modal verbs, while Uzbek encodes it synthetically, through the converb suffix -sa combined with honorific forms. The results provide preliminary empirical grounding for the author’s ongoing master’s research on conditional clauses and illocutionary force.
English
Uzbek
comparative linguistics
politeness strategies
conditional clause
indirect directive
illocutionary force
speech act theory
synthetic and analytic form
literary dialogue
1. Qodiriy A. O‘tkan kunlar: roman. — URL: https://n.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/uzbek-nasri/abdulla-qodiriy-1894-1938/abdulla-qodiriy-o-tkan-kunlar-roman (murojaat sanasi: 22.09.2026).
2. Austen J. Pride and Prejudice. — London: T. Egerton, 1813. — URL: https://www.gutenberg.org/ebooks/1342 (murojaat sanasi: 22.09.2026).
3. Austin J.L. How to do things with words. — Oxford: Oxford University Press, 1962.
4. Brown P., Levinson S.C. Politeness: Some universals in language usage. — Cambridge: Cambridge University Press, 1987.
5. Dadaboyev D.G. Illocutionary speech acts as a subject matter of linguistics: An axiological cross-linguistic analysis of English and Uzbek languages // ORIENS. — 2025. — P. 217–222.
6. Nurdinova M. Speech acts in Uzbek and English dialogues // Alfraganus Universiteti Konferensiya Materiallari. — 2026. — Vol. 2, No. 1. — P. 394–399.
7. Raxmatova B.I. The expression of illocutionary acts in English and Uzbek legal texts // Emergent: Journal of Educational Discoveries and Lifelong Learning. — 2025. — Vol. 6, No. 9. — P. 1–4.
8. Searle J.R. Speech acts: An essay in the philosophy of language. — Cambridge: Cambridge University Press, 1969.
9. Searle J.R. A classification of illocutionary acts // Language in Society. — 1976. — Vol. 5, No. 1. — P. 1–23.
10. Searle J.R. Indirect speech acts // Syntax and Semantics. Vol. 3: Speech Acts / ed. by P. Cole, J.L. Morgan. — New York: Academic Press, 1975. — P. 59–82.
11. Yule G. Pragmatics. — Oxford: Oxford University Press, 1996.