Oʻzbekcha
FANTASTIK ADABIYOT NAZARIYASINING ZAMONAVIY TALQINI: G'ARB VA SHARQ AN'ANALARINING QIYOSIY-TIPOLOGIK TAHLILI
Journal
Zamonaviy fan: innovatsion yondashuvlar va yosh tadqiqotchilarning dolzarb izlanishlari
Issue
Zamonaviy fan: innovatsion yondashuvlar va yosh tadqiqotchilarning dolzarb izlanishlari
Abstract
Ushbu maqolada fantastik adabiyotni nazariylashtirishning jahon adabiyotshunosligidagi asosiy yoʻnalishlari, strukturalistik-formal, sotsial-kognitiv, psixoanalitik-subversiv va taksonomik-tipologik maktablar qiyosiy tahlil qilinadi. Alohida boʻlim sifatida Gʻarb nazariyalarida deyarli eʻtiborga olinmagan Sharq mumtoz adabiyotidagi tasavvufiy-ramziy fantastika hodisasi va oʻzbek adabiyotshunosligida bu sohaning nazariy holati koʻrib chiqiladi. Tahlil natijasida ontologik, funksional-kognitiv va milliy-madaniy zaminga asoslangan uch bosqichli sintetik model taklif etiladi va uning amaliyotdagi qoʻllanilishi Gerbert Uells, J.R.R. Tolkien, J.K. Rouling, Alisher Navoiy va Xudoyberdi Toʻxtaboyev asarlari misolida koʻrsatiladi
Keywords
arxetip
fantastik adabiyot
ikkilanish nazariyasi
kognitiv begonalashtirish
qiyosiy adabiyotshunoslik
tasavvufiy fantastika
tipologik model
Русский
В статье проводится сравнительный анализ основных направлений теоретического осмысления фантастической литературы в мировом литературоведении: структуралистско-формального, социально-когнитивного, психоаналитико-субверсивного и таксономическо-типологического подходов. В отдельном разделе рассматриваются феномен суфийско-символической фантастики в классической литературе Востока, практически не получивший должного освещения в западных теориях, а также современное состояние теоретического изучения данной области в узбекском литературоведении. По результатам анализа предлагается трёхуровневая синтетическая модель, основанная на онтологическом, функционально-когнитивном и национально-культурном уровнях. Практическое применение данной модели демонстрируется на материале произведений Герберта Уэллса, Дж. Р. Р. Толкина, Дж. К. Роулинг, Алишера Навои и Худайберди Тухтабаева
архетип
когнитивное остранение
сравнительное литературоведение
суфийская фантастика
теория колебания
типологическая модель
фантастическая литература
English
This article provides a comparative analysis of the principal approaches to the theorization of fantastic literature in international literary scholarship, including the structuralist-formalist, socio-cognitive, psychoanalytic-subversive, and taxonomic-typological schools. A separate section examines the phenomenon of Sufi-symbolic fantasy in classical Eastern literature, which has received little attention in Western theoretical frameworks, as well as the current state of its theoretical study in Uzbek literary scholarship. Based on the analysis, a three-level synthetic model grounded in ontological, functional-cognitive, and national-cultural dimensions is proposed. Its practical application is demonstrated through selected works by H. G. Wells, J. R. R. Tolkien, J. K. Rowling, Alisher Navoi, and Khudoyberdi Tukhtaboyev.
Sufi fantasy
archetype
cognitive estrangement
comparative literature
fantastic literature
theory of hesitation
typological model
1. Almond, David. Skellig. Hodder Children's Books, 1998. – P. 15–20.
2. Attebery, Brian. Strategies of Fantasy. Indiana University Press, 1992. – P. 12.
3. Attor, Farididdin. Mantiq ut-tayr / rus./oʻzb. tarj. Toshkent: Gʻafur Gʻlom, 1997. – B. 45–47.
4. Campbell, Joseph. The Hero with a Thousand Faces. Pantheon Books, 1949. – P. 23, 30.
5. Clute, John, and John Grant, editors. The Encyclopedia of Fantasy. St. Martin's Press, 1997. – P. viii–ix.
6. Frye, Northrop. Anatomy of Criticism: Four Essays. Princeton University Press, 1957. – P. 33–34.
7. Hume, Kathryn. Fantasy and Mimesis: Responses to Reality in Western Literature. Methuen, 1984. – P. 21.
8. Irwin, W. R. The Game of the Impossible: A Rhetoric of Fantasy. University of Illinois Press, 1976. – P. 9.
9. Jackson, Rosemary. Fantasy: The Literature of Subversion. Methuen, 1981. – P. 3–4.
10. Karimov, Naim. XX asr oʻzbek adabiyoti tarixi. Akademiya, 2006. – B. 312.
11. Mendlesohn, Farah. Rhetorics of Fantasy. Wesleyan University Press, 2008. – P. xiv–xv.
12. Navoiy, Alisher. Lison ut-tayr. Toshkent: Fan, 2000. – B. 210–215 ("Simurgʻ oʻzing oʻzingsan" boʻlimi).
13. Nazarov, Botir. Oʻzbek sovet adabiyoti tarixi. Oʻqituvchi nashriyoti, 1977. – B. 45.
14. Nizomiy Ganjaviy. Haft paykar. Toshkent: Gʻafur Gʻlom, 1985. – B. 88–91.
15. Qosimov, Begali. Milliy uygʻonish davri oʻzbek adabiyoti. Sharq, 1994. – B. 118–120.
16. Rabkin, Eric S. The Fantastic in Literature. Princeton University Press, 1976. – P. 8.
17. Rowling, J.K. Harry Potter and the Philosopher's Stone. Bloomsbury, 1997. – P. 1–5.
18. Scholes, Robert. Structural Fabulation: An Essay on Fiction of the Future. University of Notre Dame Press, 1975. – P. 29.
19. Shayxov, Xojiakbar. Sirli kristall (ilmiy-fantastik qissalar). Toshkent: Yosh gvardiya, 1985. – B. 22–25.
20. Suvin, Darko. Metamorphoses of Science Fiction: On the Poetics and History of a Literary Genre. Yale University Press, 1979. – P. 7–8.
21. Todorov, Tzvetan. The Fantastic: A Structural Approach to a Literary Genre. Cornell University Press, 1975. – P. 25.
22. Toʻxtaboyev, Xudoyberdi. Sirli xazina. Toshkent: Gʻafur Gʻlom nomidagi nashriyot, 1978. – B. 12–14.
23. Tolkien, J.R.R. Uzuklar Hukmdori. Toshkent: tarj. nashr, 2021. I jild, Muqaddima.
24. Umarbekov, Ulmas. Sariq devni minib (ssenariy asosidagi qissa). Toshkent: Yosh gvardiya, 1980. – B. 5–8.
25. Wells, H.G. The Time Machine. Heinemann, 1895. – P. 3–9.
26. Бахтин, Михаил. Вопросы литературы и эстетики. Художественная литература, 1975. – C. 234–236.
27. Мелетинский, Елеазар. Поэтика мифа. Наука, 1976. – C. 14–16.
28. Пропп, Владимир. Морфология сказки. Academia, 1928 (2-nashr: Наука, 1969). – C. 23–24.