Oʻzbekcha
1920 – 1930-YILLARDA O‘ZBEKISTONDA BEZGAKGA QARSHI KURASH TARIXI
Journal
Scientific Epicenter
Issue
Scientific Epicenter 1-jild, 5-son
Abstract
Maqolada O‘zbekistonda 1920–1930-yillarda bezgakka qarshi kurashning shakllanishi va rivojlanishi tarixiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda bezgakning O‘zbekiston hududida tarqalishiga ta’sir ko‘rsatgan tabiiy, ijtimoiy va xo‘jalik omillari, xususan, sug‘orish tizimlarining holati, daryolarning sersuvligi, botqoqliklarning ko‘payishi, aholi migratsiyasi va sanitariya sharoitlari yoritilgan. 1921-yilgi Ye. Martinovskiy ekspeditsiyasi, Buxoro Tropik institutining tashkil etilishi va 1925-yilda O‘rta Osiyo Bezgak Kengashining tuzilishi kabi muhim tashkiliy jarayonlar tahlil qilingan. Shuningdek, bezgakka qarshi kurashda irrigatsiya va melioratsiya tadbirlari, anofelogen suv havzalarini zararsizlantirish, xinin bilan davolash hamda keyinchalik yangi dori vositalari va kimyoviy kurash usullarining joriy etilishi ko‘rib chiqilgan. Maqolada 1929–1933-yillardagi bezgak epidemiyasining asosiy sabablari arxiv manbalari asosida ochib berilgan.
Keywords
1920–1930-yillar
Anopheles
Buxoro Tropik instituti
O‘zbekiston
anofelizm
bezgak
bezgakka qarshi kurash
epidemiya
irrigatsiya
malariya
melioratsiya
plazmodiy
sanitariya
xinin
Русский
ИСТОРИЯ БОРЬБЫ С МАЛЯРИЕЙ В УЗБЕКИСТАНЕ В 1920–1930-Е ГОДЫ
В статье исторически анализируются становление и развитие борьбы с малярией в Узбекистане в 1920–1930-е годы. Освещены природные, социальные и хозяйственные факторы, влиявшие на распространение малярии на территории Узбекистана, в частности состояние ирригационных систем, повышение водности рек, увеличение заболоченных территорий, миграция населения и санитарно-бытовые условия. Рассмотрены важные организационные процессы, включая научную экспедицию Е. Мартиновского 1921 года, создание Бухарского тропического института и образование в 1925 году Среднеазиатского малярийного совета. Проанализированы основные направления борьбы с малярией: ирригационно-мелиоративные мероприятия, обезвреживание анофелогенных водоёмов, лечение больных хинином, а также внедрение новых лекарственных препаратов и химических методов борьбы. На основе архивных материалов раскрываются основные причины усиления малярийной эпидемии 1929–1933 годов.
1920–1930-е годы
Anopheles
Бухарский тропический институт
Узбекистан
анофелизм
борьба с малярией
ирригация
малярия
мелиорация
плазмодий
санитария
хинин
эпидемия
English
HISTORY OF THE FIGHT AGAINST MALARIA IN UZBEKISTAN IN THE 1920s–1930s
The article historically analyzes the formation and development of malaria control in Uzbekistan during the 1920s and 1930s. It examines the natural, social, and economic factors that influenced the spread of malaria in the region, particularly the condition of irrigation systems, increased river water levels, the expansion of wetlands, population migration, and sanitary and living conditions. The study considers important organizational developments, including the scientific expedition led by E. Martinovsky in 1921, the establishment of the Bukhara Institute of Tropical Medicine, and the creation of the Central Asian Malaria Council in 1925. The main areas of malaria control are analyzed, including irrigation and land-reclamation measures, treatment of anophelogenic water bodies, treatment of patients with quinine, and the subsequent introduction of new medicines and chemical control methods. Based on archival materials, the article identifies the main factors behind the intensification of the malaria epidemic in 1929–1933.
1920s–1930s
Anopheles
Bukhara Institute of Tropical Medicine
Plasmodium
Uzbekistan
anophelism
epidemic
irrigation
land reclamation
malaria
malaria control
quinine
sanitation
1. Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси. “Б” ҳарфи. – Тошкент: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти. – Б. 193 – 194. (Elektron resurs)
2. O‘zbekiston Respublikasi Ilmiy texnika va tibbiyot hujjatlari arxivi (O‘z Res ITTHMA), 302-fond, 1-ro‘yxat, 21- jig‘ma jild, 7-varaq
3. Соатов Р. Ўзбекистонда соғлиқни сақлаш ишларининг тараққий этиши // Қизил Ўзбекистон. 1957-йил, 29-октябрь. – № 257 (10788).
4. O‘z Res ITTHMA, 302-fond, 1-ro‘yxat, 21- jig‘ma jild, 11-varaq
5. O‘z Res ITTHMA, 33-fond, 1-ro‘yxat, 1- jig‘ma jild, 132-varaq
6. Қодиров А. Ўзбекистонда ўлка касалликларига қарши кураш // Қизил Ўзбекистон. 1957 йил, 4 октябрь. – № 236 (10767).
7. O‘z Res ITTHMA, 302-fond, 1-ro‘yxat, 112- jig‘ma jild, 2-varaq
8. O‘z Res ITTHMA, 302-fond, 1-ro‘yxat, 174- jig‘ma jild, 1-varaq
9. O‘z Res ITTHMA, 33-fond, 1-ro‘yxat, 1- jig‘ma jild, 124-varaq
10. O‘z Res ITTHMA, 33-fond, 1-ro‘yxat, 1- jig‘ma jild, 127-varaq
11. O‘z Res ITTHMA, 33-fond, 1-ro‘yxat, 1- jig‘ma jild, 135-varaq
12. O‘z Res ITTHMA, 33-fond, 1-ro‘yxat, 1- jig‘ma jild, 125-varaq
13. O‘z Res ITTHMA, 33-fond, 1-ro‘yxat, 1-jig‘ma jild, 143-varaq
14. Спецсводка СПО ОГПУ “О массовых заболеваниях малярией населения УзССР”. Ф. 2. Оп. 10. Д. 514. Л. 241–245. // https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/133455#mode/inspect/page/1/zoom/4 [Murojaat qilingan sana: 12.05.2026]
15. O‘z Res ITTHMA, 302-fond, 1-ro‘yxat, 18- jig‘ma jild, 1-varaq
16. O‘z Res ITTHMA, 302-fond, 1-ro‘yxat, 154- jig‘ma jild, 1-2-varaqlar
17. Кассирский И. А. Проблемы и ученые (деятели русской и советской медицины). – М.: Государственное издательство медицинской литературы (Медгиз), 1949. – С. 301-302.